آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ ايران ۾ جنگ ختم ڪرڻ لاءِ ڪنهن ’عذر‘ جي ڳولا ۾ نظر اچن ٿا ته جيئن هو اعلان ڪري سگهن ته سندن ايران مشن ڪامياب ٿي ويو آهي. صدر ٽرمپ اڄ ايران جي اڳوڻي ولي عهد رضا پهلوي جي قيادت بابت شڪ ظاهر ڪندي چيو ته ”بهتر ٿيندو ته ايران جي اندر مان ئي ڪو شخص اقتدار سنڀالي.“ ته ڇا صدر ٽرمپ کي ايران ۾ اهڙو ’معتدل ۽ قابل قبول‘ ليڊر ملي چڪو آهي، جيئن وينزويلا ۾ صدر نيڪولس مادورو جي گرفتاري بعد نائب صدر ڊيلسي روڊريگيز جي صورت ۾ ملي ويو هو؟ جنهن آمريڪي شرطن تي اقتدار سنڀالڻ قبول ڪيو هو، جڏهن ته وينزويلا ۾ اقتدار جو ڍانچو برقرار رهيو هو. بظاهر ايران تي حملي وقت ڪنهن متبادل ليڊر جي ڳولا کي اهم نه سمجهيو ويو، ڇاڪاڻ ته اسرائيلي وزيراعظم بنيامين نيتن ياهو صدر ٽرمپ کي يقين ڏياريو هو ته جيڪڏهن سپريم ليڊر علي خامنه اي مارجي ويا ته ايراني عوام پاڻ ئي موجوده نظام خلاف اٿي بيهندا ۽ تهران ۾ اسرائيل ۽ آمريڪا جي خواهش موجب تبديلي اچي ويندي.
انهيءَ ڪري جڏهن انٽيليجنس ڄاڻ جي بنياد تي يقين ڪيو ويو ته آيت الله علي خامنه اي ڪٿي هوندا، ته طئي ٿيل وقت کان اڳ ايران تي حملو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. دعويٰ ته اهو ڪيو وڃي ٿو ته هي حملو آمريڪي دفاع لاءِ ضروري هو، پر ٽرمپ حڪومت ڪنهن کي به اهو يقين ڏيارڻ ۾ ڪامياب نه ٿي آهي ته ايران آمريڪا تي حملو ڪرڻ وارو هو. ايستائين جو آمريڪي عوام به هن جنگ جا سخت مخالف آهن. هڪ تازي جائزي موجب 60 سيڪڙو ماڻهن حملي جي مخالفت ڪئي آهي، جڏهن ته صرف 12 سيڪڙو ماڻهن صدر جي ايران تي حملي واري فيصلي کي درست قرار ڏنو آهي. صدر کي اقتدار ۾ آڻيندڙ ’ميگا تحريڪ‘ (MAGA) جا اڳواڻ به صدر جي جنگي پاليسي کي چونڊ واعدن جي ڀڃڪڙي ۽ آمريڪي مفاد خلاف قرار ڏئي رهيا آهن. انهيءَ ڪري صدر ٽرمپ کي انديشو آهي ته جيڪڏهن ايران جي جنگ ڊگهي ٿي وئي ته سندن عوامي مقبوليت ۾ وڌيڪ گهٽتائي ايندي ۽ هن سال نومبر ۾ ٿيندڙ مڊٽرم چونڊن تي ان جو گهرو اثر پئجي سگهي ٿو.
جيتوڻيڪ ٽرمپ ۽ سندن نمائندا اهو دعويٰ ڪري رهيا آهن ته آمريڪا هدف حاصل ٿيڻ تائين جنگ جاري رکندو، پر اڄ وائيٽ هائوس ۾ جرمن چانسلر سان پريس ڪانفرنس دوران صدر ٽرمپ چيو ته ”هاڻي ايران وٽ نه بحريه بچي آهي، نه فضائيه ۽ نه ئي فضائي دفاعي نظام تقريباً سڀ ڪجهه تباهه ٿي چڪو آهي.“ هن دعويٰ کي آمريڪي وزير دفاع پيٽ هيگسيتھ جي بيان جي روشني ۾ ڏٺو وڃي ته لڳي ٿو آمريڪا پنهنجا هدف حاصل ڪري چڪو آهي ۽ ڪنهن به وقت جنگ جي خاتمي جو اعلان ڪري سگهي ٿو. هيگسيتھ چيو هو ته ”ٽرمپ حڪومت ايران تي حملو جمهوريت يا نظام تبديل ڪرڻ لاءِ نه ڪيو، پر ايران جي جوهري ۽ ميزائل صلاحيت، بحريه ۽ عسڪري ڍانچي کي تباهه ڪرڻ لاءِ ڪيو.“ جڏهن صدر ٽرمپ پاڻ چئي رهيا آهن ته ايران ۾ سڀ ڪجهه تباهه ٿي چڪو آهي، ته پوءِ آمريڪي نقطه نظر کان به هن جنگ جو ڪو جواز باقي نه ٿو رهي.
بهرحال، لڳي ٿو ته آيت الله خامنه اي جي هلاڪت باوجود ايران ۾ عوامي بغاوت جا آثار ظاهر نه ٿيڻ بعد آمريڪا شدت سان اهڙي ليڊر جي ڳولا ۾ آهي، جيڪو موجوده نظام جو حصو به هجي پر جنهن بابت صدر ٽرمپ دعويٰ ڪري سگهن ته سندس قيادت ۾ ايران آمريڪا سان گڏ هلندو. جنوري جي شروعات ۾ وينزويلا ۾ فوجي ڪارروائي بعد صدر مادورو کي اغوا ڪرڻ کان پوءِ اهڙو ئي بندوبست ڏٺو ويو. ڊيلسي روڊريگيز، جيڪا مادورو جي ويجهي ساٿي رهي آهي، شايد نظام بچائڻ يا ڪنهن ڳجهي ٺاهه تحت آمريڪي شرط قبول ڪري حڪومت سنڀالي. جيتوڻيڪ وينزويلا جي سپريم ڪورٽ اڃا تائين نيڪولس مادورو کي صدر تسليم ڪري ٿي ۽ نائب صدر کي عارضي طور ذميواريون نڀائڻ جي اجازت ڏني وئي آهي، پر هن بندوبست مان ظاهر ٿيو ته وينزويلا جو نظام مٿئين سطح تي سمجھوتي جو شڪار ٿي چڪو هو.
ايران ۾ آيت الله خامنه اي جي سندن آفيس ۾ هلاڪت، وقت ۽ هنڌ بابت درست ڄاڻ، ۽ وفات بعد تصويرن جو اسرائيل ۽ آمريڪا تائين پهچڻ، ان ڳالهه جو اشارو ڏئي ٿو ته ايراني حڪومتي ڍانچي ۾ اسرائيلي ۽ آمريڪي ايجنٽ اعليٰ عهدن تي موجود ٿي سگهن ٿا. ايران جي نظام ۾ سپريم ليڊر بڻجڻ لاءِ واضح مرحلا طئي ٿيل آهن؛ اميدوار کي مذهبي قيادت ۾ اثرورسوخ سان گڏ پاسدارانِ انقلاب جو اعتماد به حاصل هئڻ ضروري آهي. في الحال ڪو اهڙو ليڊر سامهون ناهي، جيڪو طاقت جي سڀني مرڪزن کي گڏ رکي سگهي. عارضي طور آيت الله علي رضا اعرافي کي عبوري سپريم ليڊر بڻايو ويو آهي، پر هو صدر ۽ چيف جسٽس سان گڏ ٽي رڪني ڪميٽي ذريعي ڪم ڪندا. اهڙي صورتحال ۾ اهڙو ليڊر سامهون آڻڻ، جيڪو هڪئي وقت ٽرمپ، ايراني مذهبي قيادت ۽ پاسداران لاءِ قابل قبول هجي، آسان نه هوندو. تنهن هوندي به ٽرمپ ۽ سندن ترجمان اهڙا اشارا ڏيڻ شروع ڪري ڇڏيا آهن. صدر ٽرمپ چيو آهي ته سندن نظر ۾ مستقبل جي ليڊر طور ڪجهه نالا هئا، پر اهي مارجي چڪا آهن. ٻئي طرف نيويارڪ ٽائمز کي ڏنل انٽرويو ۾ هن ٽن اهڙن ماڻهن جو ذڪر ڪيو، جيڪي ممڪن طور ايران جي قيادت سنڀالي آمريڪا سان گڏ هلڻ لاءِ تيار ٿي سگهن ٿا، پر هن چيو ته معاملا طئي ٿيڻ کان اڳ اهو نالا ظاهر نه ڪندو. ان وچ ۾ سي آءِ اي جي اڳوڻي سربراهه ۽ آمريڪي فوج جي اڳوڻي جنرل ڊيوڊ پيٽرياس چيو آهي ته ”صدر ٽرمپ ايران جي اندر مان ڪنهن معتدل مزاج ليڊر کي قبول ڪري سگهن ٿا، جيڪو آمريڪا سان گڏ ڪم ڪرڻ لاءِ تيار هجي.“ البته نئين ليڊر کي آمريڪي شرطون مڃڻيون پونديون.
هن پس منظر ۾ سوال پيدا ٿئي ٿو ته ڇا آمريڪا ايراني نظام اندر پنهنجي مرضي جو ليڊر آڻڻ لاءِ بساط وڇائي چڪو آهي؟ يا ٽرمپ ۽ سندن حامي اهڙا دعوائون ڪري ايراني قيادت کي پيغام ڏيڻ چاهين ٿا ته جيڪڏهن ڪو معتدل ليڊر سامهون اچي، جيڪو سڌي طرح آمريڪا کي چئلينج نه ڪري، ته ٽرمپ ان کي پنهنجي ڪاميابي قرار ڏئي جنگ بند ڪري ڇڏيندا؟ موجوده حالتن ۾ ڪجهه به حتمي چوڻ ڏکيو آهي، پر هڪ ڳالهه طئي آهي ته هن جنگ جا ٻه فريق اسرائيل ۽ آمريڪا ايران کي ڪمزور ڪرڻ جي مقصد ۾ گڏ هجڻ باوجود مستقبل جي ايراني قيادت بابت مڪمل طور متفق نظر نٿا اچن. اسرائيل اڳوڻي ولي عهد کي اقتدار ۾ ڏسڻ چاهي ٿو، جڏهنتہ ٽرمپ جي مجبوري اها آهي ته هو ڪنهن به مناسب عذر سان جلد جنگ ختم ڪرڻ چاهين ٿا، نه ته آمريڪي راءِ عامه ۾ سندن مخالفت وڌيڪ شدت اختيار ڪري سگهي ٿي.
