رياستون ٻاهران نه ٽٽنديون آهن، پر اندر کان وکري وينديون آهن. ٻاهريون جنگيون اڪثر سبب ناهن هونديون، پر علامت هونديون آهن. اصل بيماري قوم جي اندر پيدا ٿيندي آهي. طاقتور رياستون به هن قانون کان مستثنيٰ ناهن. فرق رڳو ايترو هوندو آهي ته ڪمزور رياست اندر کان ٽٽي خاموشي سان تحليل ٿي ويندي آهي، جڏهن ته طاقتور رياست پنهنجي داخلي ڪمزورين کي دنيا تي مسلط ڪري ڇڏيندي آهي. رياست ظاهري طور طاقتور رهندي آهي، پر قوم ڪمزور ٿي ويندي آهي. ادارا قائم رهندا آهن، پر انهن تي اعتماد ختم ٿي ويندو آهي. نظام هلندو رهندو آهي، پر اخلاقي مرڪز وڃائجي ويندو آهي. تاريخ ۾ هن حالت کي زوال پذير طاقت جي نفسيات چيو ويندو آهي اهو مرحلو جتي رياست وٽ طاقت ته هوندي آهي، پر داخلي توازن موجود نه هوندو آهي.
داخلي انتشار هڪ ڏينهن ۾ پيدا نٿو ٿئي؛ اهو تدريجي عمل هوندو آهي. پهرين گڏيل قومي سڃاڻپ ڪمزور ٿيندي آهي، پوءِ سماج مختلف گروهن ۾ ورهائجي ويندو آهي، پوءِ هر گروهه پنهنجو سچ، پنهنجي حقيقت ۽ پنهنجو بيانيو ٺاهڻ لڳندو آهي. ان کان پوءِ ادارا غيرجانبدار نه رهندا آهن، پر نظرياتي بلاڪن ۾ ورهائجي ويندا آهن. رياستي ڍانچو بظاهر قائم رهندو آهي، پر اخلاقي وحدت ختم ٿي ويندي آهي. اهو ئي اهو مقام هوندو آهي جتي رياست ۽ قوم جي وچ ۾ خاموش فاصلو پيدا ٿي ويندو آهي. رياست طاقت جي ٻولي ڳالهائيندي آهي ۽ قوم خوف جي ٻولي سمجهڻ لڳندي آهي.
جڏهن اهو فاصلو وڌندو آهي ته رياست کي داخلي سطح تي ڪنٽرول جا مسئلا پيش ايندا آهن. عوامي ناراضگي، بيچيني، غيريقيني ۽ عدم تحفظ جو احساس وڌڻ لڳندو آهي. اهڙي حالت ۾ رياست وٽ ٻه رستا هوندا آهن: يا ته هوءَ اندروني سڌارا ڪري، سماجي معاهدي کي نئين سر قائم ڪري، اعتماد بحال ڪري؛ يا بحران کي ٻاهر منتقل ڪري ڇڏي. تاريخ ٻڌائي ٿي ته طاقتور رياستون اڪثر ٻيو رستو اختيار ڪنديون آهن. داخلي بحران کي خارجي خطري ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. عوام جي ڌيان کي اندر کان هٽائي ٻاهر ڏانهن موڙيو ويندو آهي.
اهو ئي اهو مقام هوندو آهي جتي جنگ نفسياتي ۽ سياسي حڪمت عملي بڻجي ويندي آهي. جنگ هاڻي فتح لاءِ نه هوندي آهي، پر بيانيو ٺاهڻ لاءِ هوندي آهي. مقصد زمين حاصل ڪرڻ نه هوندو آهي، پر ذهنن تي ڪنٽرول قائم رکڻ هوندو آهي. رياست ٻاهريون دشمن تراشيندي آهي ته جيئن اندروني سوال دٻائي سگهجن. عوام کان معاشي انصاف، سماجي برابري ۽ سياسي سڌارن بابت سوال کسي، انهن کي سلامتي، خطري ۽ دشمن جي بيانئي ۾ الجهائي ڇڏيو ويندو آهي.
اڄ جي دنيا ۾ هن جي هڪ نمايان مثال آمريڪا جا ايران خلاف حملا آهن. ايران کي خطرو بڻائي پيش ڪرڻ اصل ۾ هڪ وڏي بيانئي جو حصو آهي: داخلي مسئلن کي خارجي دشمن وسيلي حل ڪرڻ. هي جنگ جي تياري گهٽ، بيانيو سازي وڌيڪ آهي. اصل مقصد ميدانِ جنگ نه، پر عالمي ۽ داخلي ذهن سازي آهي، ته جيئن طاقت جي استعمال کي اخلاقي جواز ڏنو وڃي ۽ سوال ڪندڙ آواز خاموش رکيا وڃن.
هي نمونو تاريخ ۾ بار بار ورجايو ويو آهي. روم پنهنجي داخلي اخلاقي زوال کي ٻاهرين فتوحات وسيلي لڪائڻ جي ڪوشش ڪئي. سوويت يونين پنهنجي نظامي ناڪامين کي پراڪسي جنگين ذريعي دٻائڻ جي ڪوشش ڪئي. هر طاقت اهو ئي ڪيو. آمريڪا به اڄ اهڙي ئي مرحلي تي بيٺل ڏسجي ٿو. مسئلو اهو ناهي ته هو ڪمزور ٿي ويو آهي؛ مسئلو اهو آهي ته هو غيرمحفوظ ٿي ويو آهي. طاقتور پر غيرمحفوظ رياست سڀ کان وڌيڪ خطرناڪ هوندي آهي. اها هر خطري کي وڏو ڪري ڏسندي آهي، هر چيلنج کي وجودي خطرو سمجهندي آهي. ان جي سفارتڪاري ڪمزور ۽ ردعمل شديد ٿي ويندو آهي. طاقت ان جي بنيادي ٻولي بڻجي ويندي آهي ۽ قانون ثانوي حيثيت اختيار ڪري ويندو آهي.
اڄ آمريڪا به اهڙي بحران کي منهن ڏئي رهيو آهي. بحران ته آمريڪي قوم جو آهي، پر ان جي باهه ۾ دنيا سڙي رهي آهي. عراق، افغانستان ۽ شام جي تباهي کان پوءِ هاڻي ايران آمريڪا جي نشاني تي آهي، جتي آمريڪا اسرائيل جي توسيع پسنداڻه ارادن جو سهولتڪار بڻيل ڏسجي ٿو. ايران تي اوچتو حملو ان ڪري ناهي ته ايران جو جوهري پروگرام عالمي امن لاءِ خطرو آهي، پر پنهنجي وجودي ڪمزوري لڪائڻ لاءِ ڪمزور ملڪن کي تباهه ڪري انهن جي وسيلن تي قبضو ڪرڻ هڪ حڪمت عملي بڻجي وئي آهي.
هاڻي ته آمريڪي صدر پنهنجن ئي نيٽو اتحادي ملڪن تي ٽيرف لڳائي آمريڪي معيشت کي سهارو ڏيڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي. هتي هڪ اهم عالمي امڪان به جنم وٺي رهيو آهي. جيڪڏهن دنيا آمريڪي دٻاءُ، ڌونس ۽ هڪطرفي فيصلن کان تنگ اچي چين ۽ روس کي هن ڳالهه تي قائل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ته اهي آمريڪي جارحيت جو گڏيل ۽ منظم مقابلو ڪن، ته اهو رڳو سفارتي تبديلي نه هوندو، پر عالمي طاقت جي توازن ۾ بنيادي ڦيرڦار هوندي. اهڙو اتحاد رڳو عسڪري نه، پر معاشي، سفارتي ۽ تهذيبي سطح تي هڪ متبادل عالمي نظام جي بنياد رکي سگهي ٿو.
اهو ئي اهو مقام هوندو جتي آمريڪا جي زوال جو سفر رڳو نظري بحث نه رهندو، پر عملي رفتار اختيار ڪري وٺندو. ڇو ته تاريخ ۾ ڪا به طاقت ان وقت تائين عالمي حڪمران رهي ٿي، جيستائين ان جي مقابلي ۾ ڪو منظم متبادل نه بيهي.
هي سڀ ڪجهه ڪنهن هڪ ملڪ جي بدنِيتي جو نتيجو نه، پر هڪ ساختي عمل آهي. جڏهن رياست ۽ قوم جي وچ ۾ اعتماد ٽٽي وڃي، جڏهن اخلاقي قيادت ختم ٿي وڃي، جڏهن طاقت ئي واحد جواز بڻجي وڃي، ته جنگ پرڏيهي پاليسي نه رهندي آهي، پر داخلي نظم کي برقرار رکڻ جو ذريعو بڻجي ويندي آهي. اهڙيون جنگيون ختم ناهن ٿينديون؛ رڳو هڪ شڪل مان ٻي شڪل اختيار ڪنديون رهنديون آهن.
اصل سوال اهو ناهي ته آمريڪا زوال پذير آهي يا نه. اصل سوال اهو آهي ته هو ڪهڙي نوعيت جي زوال مان گذري رهيو آهي. بطور رياست هو اڃا به طاقتور آهي، پر بطور قوم هو ورهائجي چڪو آهي. اهو ئي تضاد سڀ کان وڏو خطرو آهي. ڇو ته جڏهن رياست مضبوط ۽ قوم ڪمزور هجي، ته طاقت تي ڪا اخلاقي رڪاوٽ باقي نه رهندي آهي. طاقت جي استعمال جو فيصلو اصولن بدران مفادن تي ٿيندو آهي. قانون دليل نه رهندو، طاقت ئي دليل بڻجي ويندي آهي.
تاريخ جو قانون اهو ناهي ته هر سپر پاور ڪري پوي ٿي. تاريخ جو قانون اهو آهي ته جڏهن سپر پاور اندر کان ٽٽي ٿي، ته ٻاهر کي ساڙي ڇڏي ٿي. جڏهن اندروني زوال طاقت سان گڏجي وڃي، ته دنيا لاءِ سڀ کان خطرناڪ مرحلو شروع ٿي ويندو آهي.
