هڪ اخبار ۾ 50 سال پراڻي، 16 سيپٽمبر 1976ع تي شايع ٿيل خبر اڄ به حيران ڪندڙ آهي. ان خبر جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته پاڪستان پيپلز پارٽي جي حڪومت ڪراچي جي ٽريفڪ جا مسئلا حل ڪرڻ لاءِ ڪي ڊي اي ۾ ريپڊ ٽرانزٽ سيل قائم ڪيو هو. هن سيل کي ’انٽيگريٽيڊ ريپڊ ٽرانزٽ سسٽم‘ جي تعمير لاءِ فزيبلٽي رپورٽ تيار ڪرڻي هئي. رپورٽ ۾ ڄاڻايو ويو هو ته ان نظام ۾ تيز رفتار ٽرانزٽ، سرڪلر ريلوي، برقي ٽرام ۽ برقي ٽرالي بسون شامل هونديون. ان منصوبي تي 1300 ملين رپيا خرچ اچڻ جو اندازو لڳايو ويو هو ۽ ماهرن جو خيال هو ته منصوبو پنجن سالن ۾ مڪمل ٿي ويندو. منصوبي تحت ميري ويدر ٽاور کان صدر، لياقت آباد ۽ ڊاڪخاني تائين هڪ ٽيوب تعمير ڪرڻي هئي. اها ٽيوب پنج ميل ڊگهي هئڻ سان گڏ فيڊرل بي ايريا مان گذرندڙ 11 ميل ڊگهي برقي ٽرام وي سسٽم سان ڳنڍڻي هئي. اها ٽرام وي نارٿ ناظم آباد ۽ نارٿ ڪراچي تائين تعمير ٿيڻ واري هئي. ان سان گڏ 150 ملين رپين جي لاڳت سان سرڪلر ريلوي نظام کي پڻ وڌائڻو هو. هن جديد نظام کي ٽرام وي، ٽرالي بسن ۽ عام بسن سان ڳنڍڻ جو منصوبو هو. سڄي منصوبي ۾ 30 سيڪڙو رقم پرڏيهي ڪرنسي ۾ خرچ ٿيڻ واري هئي، پر پوءِ 5 جولاءِ 1977ع تي جنرل ضياءَ الحق اقتدار تي قبضو ڪري ورتو. ملڪ جي پهرين چونڊيل وزيراعظم جو عدالتي قتل ٿيو ۽ ڪراچي لاءِ تيار ڪيل اهو منصوبو به ڪٿي سرڪاري فائلن ۽ ڪاغذن ۾ گم ٿي ويو.
جنرل ضياءَ الحق جي دور حڪومت ۾ ڪراچي جي ترقي کي مڪمل طور نظرانداز ڪيو ويو. شهر جا شهري مني بسن ۾ انتهائي تڪليف واري سفر تي مجبور ٿي ويا. ٽرانسپورٽ مافيا جون پاڙون ايتريون مضبوط ٿي ويون، جو پوليس ۽ بيوروڪريسي به ان جي سامهون بي وس نظر اچڻ لڳي. شهر ۾ ٽريفڪ حادثا وڌندا ويا، جڏهن ته جنرل ضياءَ الحق جي دور ۾ سرڪلر ريلوي جو معيار به آهستي آهستي زوال پذير ٿيڻ لڳو. جنرل ايوب خان جي دور حڪومت ۾ ڪراچي سرڪلر ريلوي تعمير ڪئي وئي هئي. سرڪلر ريلوي ذريعي روزانو لکين ماڻهو سفر ڪندا هئا. لانڍي، ملير ۽ ڊرگ ڪالوني کان ڪراچي سٽي اسٽيشن تائين سفر 20 کان 30 منٽن ۾ مڪمل ٿي ويندو هو. ساڳيءَ طرح سٽي اسٽيشن کان سائيٽ، ناظم آباد، گلشن اقبال ۽ ملير کان لانڍي تائين اچ وڃ لاءِ سرڪلر ريلوي هڪ سستو ۽ محفوظ سفري ذريعو هئي.
جنرل ضياءَ الحق جي دور ۾ ڪراچي مختلف نوعيت جي فسادن جو شڪار ٿيو. 1980ع جي شروعات ۾ پهريون وڏو تضاد فرقيواراڻي نوعيت جو هو. ان تضاد کي هوا ڏيڻ ۾ ان وقت جي ڪجهه بااثر سياسي ماڻهن جي خاص دلچسپي هئي. پبلڪ ٽرانسپورٽ جو مسئلو به ايترو سنگين ٿي ويو جو 1987ع ۾ ناظم آباد ۾ قائم سر سيد گرلز ڪاليج جون ٻه شاگردياڻيون تيز رفتار مني بس هيٺان اچي فوت ٿي ويون. ان واقعي کانپوءِ سڄي شهر ۾ شديد احتجاج ۽ هنگاما شروع ٿي ويا. ٽرانسپورٽ مافيا خلاف احتجاج آهستي آهستي لساني تڪرار ۾ تبديل ٿي ويو. هڪ پورو ڏهاڪو ڪراچي مختلف قسمن جي فسادن، مذهبي ۽ لساني ڇڪتاڻ، سياسي بنيادن تي ٽارگيٽ ڪلنگ ۽ بوري بند لاشن جي شهر طور سڃاتو وڃڻ لڳو.
1988ع ۾ بينظير ڀٽو جي قيادت ۾ پيپلز پارٽي جي ٻي حڪومت قائم ٿي ته حڪومت ڪراچي ماس ٽرانزٽ منصوبي جي فزيبلٽي تي ڪجهه ڪم ڪيو، پر اها حڪومت پنهنجي آئيني مدت مڪمل نه ڪري سگهي. جڏهن پيپلز پارٽي جي ٽين حڪومت قائم ٿي ته وزيراعظم بينظير ڀٽو کاٻي ڌر جي مشهور ڪارڪن فهيم الزمان خان کي ڪراچي ميونسپلٽي جو ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. مشهور ڪميونسٽ استاد ۽ انجنيئر پروفيسر محمد نعمان کي فهيم الزمان جو صلاحڪار مقرر ڪيو ويو. فهيم الزمان جي دور ۾ ڪراچي ماس ٽرانزٽ منصوبي جو سنگ بنياد رکيو ويو، پر فهيم الزمان جي آزاد خيالي ۽ بيباڪي سبب هڪ ڏينهن کيس عهدي تان هٽايو ويو. پروفيسر نعمان ٻيهر اين اي ڊي يونيورسٽي ۾ تدريس شروع ڪري ڇڏي ۽ ماس ٽرانزٽ جو اهو منصوبو به هڪ ڀيرو ٻيهر پس پرده هليو ويو.
جڏهن اڳوڻي صدر پرويز مشرف نچلي سطح تائين اختيار منتقل ڪرڻ لاءِ بلدياتي نظام قائم ڪيو ته جماعت اسلامي جي نعمت الله خان ايڊووڪيٽ ڪراچي جا پهريان چونڊيل ناظم بڻيا. نعمت الله خان جي نظامت دوران شهر جي ترقي لاءِ ابتدائي منصوبابندي ڪئي وئي. روڊن جي تعمير، اوورهيڊ برج ۽ انڊر پاسز جا ڪيترائي منصوبا تيار ٿيا، جڏهن ته بلدياتي اسپتالن جي حالت به بهتر بڻائڻ جون ڪوششون ڪيون ويون. پر ماس ٽرانزٽ پروگرام تي ڪا خاص اڳڀرائي نه ٿي سگهي. نعمت الله خان جي ڪوششن سان ان دور ۾ مختلف قسمن جون بسون ڪراچي جي روڊن تي نظر اچڻ لڳيون. انهن ۾ ايئرڪنڊيشنڊ، خودڪار سهولتن ۽ پبلڪ براڊڪاسٽنگ سسٽم سان ليس بسون پڻ شامل هيون. شهر جي مختلف علائقن ۾ اهڙيون بسون هلڻ لڳيون، جن ۾ مسافر آرام سان سيٽن تي ويهي سفر ڪري سگهندا هئا.
اهو وزيراعظم شوڪت عزيز جو دور هو. ان زماني ۾ ڪمرشل بئنڪن جديد بسن جي خريداري لاءِ اربين رپين جا قرض فراهم ڪيا، پر نعمت الله خان جي عهدي جي مدت ختم ٿيڻ سان اهي بسون به آهستي آهستي ڪراچي جي روڊن تان غائب ٿيڻ لڳيون. اخبارن جي رپورٽن موجب ڪجهه بسون ٻين علائقن ڏانهن منتقل ٿي ويون، جڏهن ته ڪيترن ئي بسن جي مالڪن بئنڪن جون قسطون ادا نه ڪيون. نتيجي ۾ بئنڪن اهي بسون پنهنجي گودامن ۾ بيهاري ڇڏيون. ان کانپوءِ ايم ڪيو ايم جي اڳواڻ مصطفيٰ ڪمال کي ڪراچي جي ناظم جي حيثيت سان ذميواري ملي. مصطفيٰ ڪمال جي دور ۾ سڄي شهر ۾ نوان روڊ، اوورهيڊ برج ۽ انڊر پاس تعمير ڪيا ويا. سپر هاءِ وي کان ڪلفٽن ۽ ڊفينس تائين گاڏين جو سفر آسان ٿيو. ناظم آباد، نارٿ ناظم آباد ۽ گلستان جوهر جي روڊن کي ڏسي ڪراچي جو مقابلو دنيا جي جديد شهرن سان ٿيڻ لڳو، پر مصطفيٰ ڪمال جي نظامت دوران به ماس ٽرانزٽ منصوبي تي ڪا اهم اڳڀرائي نه ٿي.
1987ع کان 2010ع تائين جاري رهندڙ هنگامن، بسن ۾ ڦرلٽ ۽ اغوا براءِ تاوان جي وڌندڙ وارداتن سبب پبلڪ ٽرانسپورٽ جو شعبو سخت متاثر ٿيو. نتيجي ۾ ٽرانسپورٽ ۾ سيڙپڪاري ڪرڻ لاءِ ماڻهو تيار نه رهيا ۽ شهر جي عوام لاءِ سفري سهولتون وڌيڪ محدود ٿينديون ويون. ڪراچي جي مشهور سڃاڻپ بڻيل W11 مني بس به ان دور جي هڪ خاص نشاني هئي. ان جو روٽ نئين ڪراچي کان ٽاور تائين هو. هڪ محتاط اندازي موجب هن روٽ تي لڳ ڀڳ هڪ هزار بسون هلنديون هيون ۽ اهي رات دير تائين، ڪڏهن ڪڏهن صبح ٽين وڳي تائين، مسافر کڻنديون رهنديون هيون. انهن بسن ۾ هلندڙ آڊيو ڪيسٽن تي فنڪارن جا لطيفا ۽ گفتگو ايتري مشهور هئي، جو ممبئي تائين انهن جو ذڪر ٿيندو هو. هاڻي W11 جون اهي رونقون ختم ٿي چڪيون آهن. ڪڏهن ڪڏهن لياقت آباد ۽ گرو مندر وٽ W11 جي ڪنڊيڪٽرن جا آواز ٻڌڻ ۾ اچن ٿا.
پيپلز پارٽي اٽڪل 18 سال اڳ سنڌ ۾ ٻيهر اقتدار ۾ آئي. ان دوران وفاق ۾ پڻ پيپلز پارٽي جي حڪومت رهي. صدر آصف علي زرداري چين جا ڪيترائي دورا ڪيا ۽ چين سان سي پيڪ منصوبي تي معاهدا ٿيا. ٻئي طرف لاهور ۾ ميٽرو بس هلڻ شروع ٿي، جڏهن ته سي پيڪ منصوبي تحت لاهور ۾ اورنج ٽرين پڻ هلي رهي آهي. هاڻي ته لاهور ۾ انڊرگرائونڊ ٽرين جي تعمير لاءِ فزيبلٽي به تيار ڪئي پئي وڃي.اڳوڻي وزيراعظم نواز شريف ڪراچي ۾ نمائش کان وڏو بورڊ تائين ميٽرو بس جو ٽريڪ تعمير ڪرايو هو، جيڪو منصوبو اڳوڻي وزيراعظم عمران خان جي دور حڪومت ۾ مڪمل ٿيو. پيپلز پارٽي ست سال اڳ ملير ڪينٽ کان نمائش تائين ريڊ لائن منصوبي تي ڪم شروع ڪيو، پر اهو منصوبو پيپلز پارٽي جي حڪمراني جي ڪارڪردگي بابت سخت سوالن جو سبب بڻجي ويو. سوشل ميڊيا تي اڄ به اهو جملو گردش ڪندو رهي ٿو ته ’پهريان آبنائي هرمز کلي ويندي يا ريڊ لائن سروس مڪمل ٿيندي.‘
پيپلز پارٽي جي حڪومت 2021ع ۾ پبلڪ ٽرانسپورٽ جي اهميت کي محسوس ڪندي ’سنڌ انٽرا ڊسٽرڪٽ پيپلز بس سروس‘ منصوبو شروع ڪيو. ان منصوبي تحت ڪراچي ۾ لڳ ڀڳ 300 بسون هلايون ويون، جن ۾ گرين بسون پڻ شامل آهن. هن وقت ڪراچي کي گهٽ ۾ گهٽ 10 هزار بسن جي ضرورت آهي. جيتوڻيڪ پيپلز پارٽي جا اڳواڻ محدود تعداد ۾ هلندڙ بسن کي پنهنجي ڪاميابي طور پيش ڪن ٿا، پر ڪراچي جو ٽرانسپورٽ مسئلو اڃا به سنگين آهي. وفاقي حڪومت گذريل 18 سالن دوران سنڌ حڪومت کي 22 هزار ارب رپين کان وڌيڪ رقم فراهم ڪئي آهي. اها رقم ڪهڙن شعبن ۽ منصوبن تي خرچ ٿي، سنڌ حڪومت کي ان سوال جو جواب ڏيڻ گهرجي.
ڪراچي کي جديد ۽ جامع پبلڪ ٽرانسپورٽ نظام جي ضرورت آهي. اهڙو نظام هيٺين سطح تائين اختيار منتقل ڪندڙ مضبوط بلدياتي نظام ۽ مڪمل خودمختيار سٽي گورنمينٽ جي ذريعي قائم ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن بلاول ڀٽو زرداري پنهنجي نانا ذوالفقار علي ڀٽو جي دور حڪومت ۾ ڪراچي لاءِ تيار ڪيل ان فزيبلٽي جو ٻيهر مطالعو ڪن ۽ ان وقت جي منصوبابندي مان سبق حاصل ڪن ته شايد ڪراچي کي مستقبل ۾ ٽريفڪ جي وڌندڙ مسئلن کان بچائڻ لاءِ هڪ نئين ۽ جامع راهه نڪري سگهي ٿي.
