سنڌ جي تاريخ ۾ ڪجهه ماڻهو اهڙا هوندا آهن، جيڪي پنهنجي زندگيءَ کي ذاتي مفادن، آرام ۽ آسائش بدران پنهنجي ڌرتي، پنهنجي قوم، پنهنجي ٻولي، علم ۽ فڪر جي خدمت لاءِ وقف ڪري ڇڏيندا آهن. اهڙن ماڻهن جي وڇوڙي سان رڳو هڪ خاندان يا دوستن جو حلقو سوڳوار نه ٿيندو آهي، پر سماج پنهنجي هڪ فڪري سرمايي کان محروم ٿي ويندو آهي. قومي دانشور، ليکڪ ۽ فڪر جي دنيا سان وابسته علي نواز ٻٽ جو لاڏاڻو به سنڌ جي علمي، ادبي ۽ قومي حلقن لاءِ اهڙو ئي ڏکوئيندڙ واقعو آهي. علي نواز ٻٽ انهن ماڻهن مان هو، جن قومي شعور کي رڳو نعري تائين محدود نه رکيو، پر ان کي علم، تاريخ، فڪر ۽ دليل سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس لکڻين ۾ سنڌ، سنڌ جي تاريخ، قومي وجود، سياسي شعور ۽ سائين جي.ايم.سيد جي فڪر بابت سنجيده بحث ملن ٿا. سندس هڪ مشهور مضمون ”جي.ايم.سيد جو نظريو ۽ اڄ جي عالمي صورتحال“ سندس مطالعي، فڪري دلچسپي ۽ سنڌ جي قومي سوال کي عالمي تبديلين جي تناظر ۾ سمجهڻ جي ڪوشش جو عڪس آهي.
سندس شخصيت جو هڪ اهم پاسو اهو به هو ته هو رڳو پڙهڻ يا لکڻ وارو ماڻهو نه هو، پر عملي قومي جدوجهد سان به وابسته رهيو. مختلف موقعن تي سندس نالو جيئي سنڌ محاذ ۽ فڪرِ سيد سان لاڳاپيل سياسي ۽ قومي سرگرمين ۾ اڳواڻي ڪندڙ ساٿين سان گڏ نظر اچي ٿو. اها ڳالهه سمجهڻ ضروري آهي ته قومي سوچ سان وابستگي جو مطلب رڳو سياسي سرگرمي نه آهي. سندس لکڻين کي ڏسجي ته سنڌ جي قومي مسئلي کي هو تاريخ جي پسمنظر ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪندو هو. سنڌ جي قديم تهذيب، ان جي تاريخي حيثيت، سياسي سفر ۽ جديد دور جي مسئلن کي هڪ ٻئي کان الڳ ڪري ڏسڻ بدران هو انهن کي هڪ تسلسل طور سمجهڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو. اهڙي فڪري روش جي اهميت ان ڪري به وڌي وڃي ٿي، جو اڄ جي تيز رفتار دور ۾ سماجي ۽ سياسي بحث گهڻو ڪري نعري، جذبات ۽ فوري ردعمل تائين محدود ٿي رهيا آهن. علي نواز ٻٽ جو وڏو علمي ورثو اهو ئي آهي ته هن سوال اٿارڻ، پڙهڻ ۽ سوچڻ جي روايت کي اهميت ڏني. سندس فڪري لکڻين مان اهو احساس ملي ٿو ته سنڌ جي مسئلن کي سمجهڻ لاءِ سنڌ جي تاريخ ۽ دنيا جي تبديل ٿيندڙ سياسي حالتن ٻنهي جو مطالعو ضروري آهي.
سنڌ جي قومي تحريڪ جي تاريخ تي نظر وجهجي ته ان ۾ ڪيترائي اهڙا ڪردار نظر اچن ٿا، جن پنهنجي سياسي جدوجهد سان گڏ علمي ۽ فڪري ڪم به ڪيو. علي نواز ٻٽ به اهڙي ئي روايت جو حصو هو. ڪراچي جهڙي شهر ۾ قومي ۽ فڪري سرگرمين سان وابسته رهڻ ڪا معمولي ڳالهه نه هئي. اڄ سنڌ کي اهڙن ئي علم دوست ۽ فڪر ڪندڙ ماڻهن جي وڌيڪ ضرورت آهي. سماج ۾ سياسي اختلاف ضرور هجڻ گهرجن، پر اختلاف کي علم ۽ دليل سان گڏ هلائڻ جي ضرورت آهي. قومي سوالن تي بحث جذباتي نعريبازي بدران تاريخ، قانون، سياست، معيشت ۽ عالمي حالتن جي روشنيءَ ۾ ٿيڻ گهرجي. علي نواز ٻٽ جي فڪري سفر مان اهو سبق ملي ٿو ته قومي شعور کي مضبوط ڪرڻ لاءِ علم ۽ مطالعو بنيادي حيثيت رکن ٿا. سندس زندگيءَ جو هڪ اهم سبق نوجوان نسل لاءِ پڻ آهي. نوجوانن کي پنهنجي ڌرتيءَ سان محبت ڪرڻ سان گڏ پنهنجي ڌرتيءَ جي تاريخ پڙهڻ گهرجي. قوم سان وابستگيءَ سان گڏ دنيا کي به سمجهڻ گهرجي. پنهنجي ٻوليءَ سان محبت سان گڏ ٻين ٻولين ۽ علمن کان به سکڻ گهرجي. ڇو ته مضبوط قومي شعور اهو آهي، جيڪو پنهنجي سڃاڻپ تي اعتماد رکڻ سان گڏ علم جي وسيع دنيا سان به لاڳاپو قائم رکي.
علي نواز ٻٽ جي شخصيت جو هڪ ٻيو پاسو به اهم آهي: هو قومي تنظيم سازيءَ ۽ عملي سرگرمين ۾ به حصو وٺندو رهيو. ڪراچيءَ ۾ قومي سياسي سرگرمين کي منظم ڪرڻ ۾ سندس نالو ٻين ساٿين سان گڏ اچي ٿو. هڪ تاريخي جائزي ۾ کيس انهن ماڻهن مان شمار ڪيو ويو آهي، جن جيئي سنڌ محاذ جي ڪراچيءَ واري تنظيم ۽ سرگرمين ۾ اهم ساٿ ڏنو. انهيءَ پسمنظر ۾ سندس وڇوڙي کي رڳو هڪ فرد جي موت طور ڏسڻ مناسب نه ٿيندو. هي هڪ اهڙي نسل جي فڪري سفر جو هڪ وڌيڪ باب بند ٿيڻ آهي، جنهن سنڌ جي قومي مسئلن کي پنهنجي دور جي سياسي ۽ سماجي حالتن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. اها نسل اختلافن، سياسي ڏکيائين ۽ مختلف نظرين جي ٽڪراءَ جي باوجود پنهنجي فڪر سان وابسته رهي.
سنڌ اڳ ئي ڪيترن ئي وڏن اديبن، شاعرن، دانشورن، محققن ۽ قومي ڪارڪنن جي وڇوڙي جو صدمو برداشت ڪري چڪي آهي. هر اهڙي وڇوڙي سان سنڌ جي فڪري سفر ۾ هڪ خال پيدا ٿئي ٿو. پر قومن جي عظمت اها آهي ته اهي پنهنجي وڃايل ماڻهن کي صرف ڳوڙهن سان ياد نه ڪنديون آهن؛ انهن جي فڪر کي پنهنجي ايندڙ نسلن تائين منتقل ڪنديون آهن.
اڄ علي نواز ٻٽ جي وڇوڙي تي سنڌ جو علمي ۽ قومي حلقو ڏک ۾ آهي، پر اهو ڏک هڪ عزم ۾ تبديل ٿيڻ گهرجي. اهو عزم ته سنڌ جي علمي روايت کي ڪمزور ٿيڻ نه ڏنو ويندو، ڪتاب پڙهيا ويندا، تاريخ کي محفوظ ڪيو ويندو، قومي مسئلن تي سنجيده بحث جاري رکيو ويندو ۽ قلم کي سماج جي فڪري تعمير لاءِ استعمال ڪيو ويندو. علي نواز ٻٽ جسماني طور اسان کان جدا ٿي ويو آهي، پر ڪنهن به قلمڪار ۽ دانشور جي اصل زندگي سندس جسم سان ختم نه ٿيندي آهي. سندس لکڻيون، سندس خيال، سندس سوال ۽ سندس فڪري ڪم کيس ايندڙ نسلن سان ڳنڍيندا رهندا آهن. جيڪڏهن سندس فڪر کي پڙهيو ۽ سمجهيو ويو ته سندس قومي ۽ علمي سفر جاري رهندو، پر گڏوگڏ اهو به چونداسين ته علي نواز ٻٽ اهڙين شخصيتن مان هڪ آهي جنهن جون اسان کي زندگيون ملهائڻ گهرجن جنهن جي اڄ کان اڃان وڌيڪ ضرورت آهي.
