سنڌ ۾ اسڪولن جي زبون عمارتن مان چاپڙ ڪرڻ ۽ ان جي نتيجي ۾ شاگردن ۽ شاگردياڻين جي زخمي ٿيڻ جا واقعا هاڻي معمول بڻجڻ لڳا آهن، جيڪا صورتحال ڪنهن به صورت ۾ نظرانداز ڪرڻ جهڙي ناهي. اسڪول اهڙا هنڌ آهن جتي والدين پنهنجا ٻار محفوظ مستقبل جي اميد سان موڪلين ٿا، پر جيڪڏهن اهي ئي تعليمي ادارا ٻارن لاءِ خطري جو سبب بڻجي وڃن ته پوءِ اهو سوال لازمي اڀري ٿو ته اسان جي تعليمي نظام جي ترجيحن ۾ ٻارن جي سلامتي ڪهڙي درجي تي آهي؟ چاپڙ ڪرڻ جو هر واقعو هڪ خبرداري آهي، ۽ جيڪڏهن اهڙين خبردارين باوجود سنجيده قدم نه کنيا ويا ته خدانخواسته ڪنهن وڏي حادثي جي صورت ۾ نقصان جو ازالو ڪرڻ ممڪن نه هوندو.
اسڪول جي عمارت رڳو سرن، سيمينٽ ۽ لوهه سان ٺهيل ڍانچو ناهي، اها ٻارن جي مستقبل جي امانت آهي. حڪومت جڏهن ڪنهن ٻار کي سرڪاري اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪرڻ جو حق ڏئي ٿي ته ان سان گڏ ان جي حفاظت جي ذميواري به قبول ڪري ٿي. تنهن ڪري جيڪڏهن ڪنهن اسڪول جي ڇت، چاپڙ، ڀتيون، ڏاڪڻيون يا ٻيا حصا ڪمزور ٿي چڪا هجن ۽ ان جي باوجود ٻار انهن ئي عمارتن ۾ ويهڻ تي مجبور هجن ته اها انتظامي غفلت جو سنجيده معاملو آهي.
اهو به سمجهڻ ضروري آهي ته عمارتن جي زبون حالي اوچتو پيدا نٿي ٿئي. عمارت ۾ ڏار، ڇت مان پاڻي ٽمڻ، چاپڙن جو آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ، ڀتين ۾ ڏار پوڻ ۽ لوهه جي سڙڻ جهڙيون نشانيون اڳواٽ ظاهر ٿينديون آهن. اصل سوال اهو آهي ته انهن نشانين کي ڪير ڏسي ٿو، ڪير رپورٽ ڪري ٿو ۽ ڪير ان تي ڪارروائي ڪري ٿو؟ جيڪڏهن اسڪول انتظاميا ڪنهن عمارت جي خطرناڪ حالت کان اعليٰ اختيارين کي آگاهه ڪري ٿي پر مهينن تائين مرمت نٿي ٿئي ته ذميواري رڳو اسڪول انتظاميا جي نه، پر ان سڄي انتظامي ڍانچي جي آهي جيڪو شڪايت کي حل ڪرڻ ۾ ناڪام رهي ٿو.
سنڌ ۾ اسڪولن جي وڏي انگ، پراڻين عمارتن ۽ محدود وسيلن کي ڏسندي حڪومت لاءِ سڀني عمارتن جي هڪ ئي وقت نئين سر تعمير ڪرڻ شايد آسان ڪم نه هجي، پر ٻارن جي جان جي حفاظت لاءِ فوري خطري وارن اسڪولن جي نشاندهي ڪرڻ ڪو ناممڪن ڪم ناهي. حڪومت کي سموري صوبي ۾ اسڪولن جو هنگامي بنيادن تي اسٽرڪچرل سيفٽي آڊٽ ڪرائڻ گهرجي. هر ضلعي ۾ ماهر انجنيئرن ۽ ٽيڪنيڪل عملي تي ٻڌل ٽيمون مقرر ڪري اسڪولن جي عمارتن جو جائزو وٺڻ گهرجي ۽ انهن کي واضح درجن ۾ ورهايو وڃي: محفوظ، مرمت طلب ۽ انتهائي خطرناڪ.
خاص طور تي اهي عمارتون جن جي ڇتين مان چاپڙ ڪرڻ جا واقعا ٿي چڪا آهن، انهن کي بنا دير ٻيهر چيڪ ڪرائڻ گهرجي. صرف چاپڙ ڪڍي ان جي جاءِ تي پلستر ڪرائڻ کي مرمت جو نالو ڏيڻ ڪافي ناهي. جيڪڏهن عمارت جي بنيادي ڍانچي ۾ مسئلو هجي ته عارضي مرمت بدران مستقل حل ضروري آهي. ڪيترن ئي هنڌن تي سرڪاري ادارا هر سال معمولي مرمت لاءِ رقم خرچ ڪندا رهن ٿا، پر ڪجهه عرصي کان پوءِ ساڳيو مسئلو ٻيهر سامهون اچي ٿو. اهڙي روش سرڪاري پئسي جو به ضايع آهي ۽ ٻارن جي زندگين سان به خطرناڪ لاپرواهي.
حڪومت کي اسڪولن جي عمارتن لاءِ هڪ واضح ”سيفٽي ڪوڊ“ لاڳو ڪرڻ گهرجي، جنهن تحت ڪنهن به عمارت کي ٻارن جي استعمال لاءِ تڏهن ئي کوليو وڃي جڏهن ان جي فٽنيس جي باقاعده تصديق ٿيل هجي. عمارت جي فٽنيس سرٽيفڪيٽ رڳو ڪاغذي ڪارروائي نه هجي، پر ان جي ذميواري ڪنهن مقرر آفيسر، انجنيئر ۽ لاڳاپيل انتظامي سربراهه تي واضح طور رکڻ گهرجي. جيڪڏهن ڪنهن خطرناڪ عمارت کي ڄاڻ هوندي به ٻارن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ۽ ان ۾ حادثو پيش اچي ته ذميواري طئي ٿيڻ گهرجي. ساڳئي وقت اسڪولن جي هيڊ ماسترن ۽ استادن کي به عمارتن جي ظاهري خطرن بابت تربيت ڏيڻ جي ضرورت آهي. هر استاد انجنيئر ته نٿو ٿي سگهي، پر هو درار، ڇت جي ڪمزور حصي، ٽٽل پلستر، پاڻي جي ليڪيج ۽ ٻين خطرناڪ نشانين کي ڏسي فوري طور رپورٽ ضرور ڪري سگهي ٿو. هر اسڪول ۾ هڪ سادو ”بلڊنگ سيفٽي رجسٽر“ هجڻ گهرجي، جنهن ۾ عمارت جي حالت، سامهون ايندڙ مسئلا ۽ انهن بابت ڪيل شڪايتن جو رڪارڊ موجود هجي.
والدين ۽ اسڪول مينيجمينٽ ڪميٽين کي به هن عمل جو حصو بڻائڻ گهرجي. والدين جيڪڏهن اسڪول جي عمارت ۾ خطرو محسوس ڪن ٿا ته انهن کي شڪايت درج ڪرائڻ جو آسان ۽ اثرائتو نظام ملڻ گهرجي. اهڙي شڪايت تي ڪارروائي لاءِ ڊگهي سرڪاري فائيلنگ بدران مقرر وقت جي پابندي ضروري آهي. مثال طور خطرناڪ ڇت يا چاپڙ بابت شڪايت هجي ته ان جي فوري جاچ ۽ ٻارن جي عارضي منتقلي جو انتظام ٿيڻ گهرجي.
ان حوالي سان ٽيڪنالاجي به حڪومت لاءِ اهم مددگار ثابت ٿي سگهي ٿي. سنڌ جي هر سرڪاري اسڪول جو ڊجيٽل رڪارڊ تيار ڪري ان ۾ عمارت جي عمر، آخري مرمت، موجوده حالت، خطرن ۽ گهربل مرمت جو رڪارڊ رکيو وڃي. تصويرن ۽ جغرافيائي جڳهه سان گڏ اسڪولن جو ڊيٽابيس تيار ڪيو وڃي ته جيئن تعليم کاتي جي اعليٰ اختيارين کي معلوم هجي ته ڪهڙي ضلعي ۾ ڪهڙي عمارت کي فوري توجهه جي ضرورت آهي. ان سان گڏ مرمت لاءِ جاري ٿيندڙ فنڊن ۽ مڪمل ٿيندڙ ڪم جي نگراني به وڌيڪ شفاف بڻجي سگهي ٿي.
