لاهور (سجاد انور)پاڪستان جي اڳ ئي ڇڪتاڻ واري سياسي صورتحال ۾ ڊرامائي لاڙا ڪا نئين ڳالهه ناهي، پر گذريل ڪجهه ڪلاڪن دوران اڊيالا جيل مان عمران خان جي اسپتال منتقلي ۽ پوءِ ڪجهه ڪلاڪن کانپوءِ واپسي واري واقعي سياسي حلقن ۾ ڪيترائي نوان سوال پيدا ڪري ڇڏيا آهن.
سپريم ڪورٽ جي واضح حڪم کانپوءِ جڏهن عمران خان جو قافلو جيل مان ٻاهر نڪتو ته شروعات ۾ اهو تاثر پيدا ٿيو ته شايد ڊگهي سياسي ڇڪتاڻ دوران برف ڳرڻ شروع ٿي وئي آهي ۽ محدود مفاهمت يا رعايت جي راهه هموار ٿي رهي آهي. پر صورتحال اوچتو تبديل ٿي وئي ۽ عمران خان کي شفا انٽرنيشنل اسپتال وٺي وڃڻ بدران پمز منتقل ڪيو ويو، جتي طبي معائني کانپوءِ کيس ٻيهر اڊيالا جيل پهچايو ويو.
سڄي واقعي اهو سوال ضرور اٿاريو آهي ته عدالتي حڪم تي عملدرآمد باوجود آخري مرحلي تي فيصلائتي تبديلي ڇو آئي ۽ ڇا ان جي پٺيان رڳو انتظامي سبب هئا يا سياسي ۽ ادارتي عنصر به اثر انداز هئا؟
سپريم ڪورٽ طرفان عمران خان کي شفا انٽرنيشنل منتقل ڪرڻ جي هدايت باوجود کيس پمز وٺي وڃڻ سياسي طور ان ڪري به اهم بڻجي ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي اسپتالن جي نوعيت ۽ اتي موجود سهولتون مختلف آهن.
حڪومت، خاص طور مسلم ليگ (ن) جا حلقا، عمران خان کي اهڙي هنڌ منتقل ڪرڻ بابت محتاط هئا، جتي کيس طبي علاج سان گڏ وڌيڪ ملاقاتن يا سياسي رابطن جي گنجائش ملي سگهي ٿي. تنهن هوندي به اها دعويٰ ته حڪومت ڄاڻي واڻي عدالتي حڪم کي ناڪام بڻايو، في الحال هڪ سياسي تجزيو آهي، جنهن جي تصديق نٿي ڪري سگهجي.
هن واقعي جو هڪ اهم پاسو پي ٽي آءِ جو سماجي رابطن واري ويب سائيٽ تي ردعمل پڻ آهي. عمران خان جي امڪاني اسپتال منتقلي جي خبر سامهون ايندي ئي تحريڪ انصاف جي ڪجهه سماجي رابطن واري ميڊيا جي ڪارڪنن ۽ يوٽيوب هلائيندڙن ان کي رڳو طبي سهولت بدران وڏي سياسي اڳڀرائي ۽ طاقتور ڌرين جي پوئتي هٽڻ طور پيش ڪرڻ شروع ڪيو. ڪجهه پوسٽن ۾ اهو تاثر پڻ ڏنو ويو ته اها ڪنهن وڏي سياسي انقلاب يا طاقت جي توازن ۾ تبديلي جي شروعات آهي.
جيتوڻيڪ سماجي رابطن واري ميڊيا تي موجود سموري مواد کي پارٽي جي سرڪاري پاليسي قرار نٿو ڏئي سگهجي، پر اهڙي جارحاڻي ردعمل ان امڪان کي ضرور هٿي ڏني ته ڪنهن به محدود رعايت کي فوري طور سياسي فتح ۽ طاقتور ڌرين جي ڪمزوري طور پيش ڪري سگهجي ٿو.
اهو ئي نقطو امڪاني مفاهمت جي راهه ۾ رڪاوٽ بڻجي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هڪ ڌر معمولي گنجائش کي به ٻي ڌر جي پوئتي هٽڻ طور پيش ڪري ته محدود اعتماد واري ماحول ۾ وڌيڪ گنجائش پيدا ڪرڻ ڏکيو ٿي وڃي ٿو.
سڄي معاملي ۾ عمران خان طرفان پاڻ کي مصر جي اڳوڻي صدر محمد مرسي سان ڀيٽڻ پڻ غيرمعمولي اهميت اختيار ڪري ويو آهي.
عمران خان پنهنجي ڀيڻ وسيلي جيڪي خدشا ظاهر ڪيا، انهن ۾ مبينا تشدد، علاج ۾ ڏکيائي، انساني رابطي جي کوٽ ۽ شديد بي چيني جو ذڪر شامل آهي، جڏهن ته هن پنهنجي انجام بابت مرسي جو حوالو پڻ ڏنو.
هن ڀيٽ کي هڪ پاسي عمران خان جي ذاتي خوف ۽ ڊگهي قيد جي نفسياتي اثرن جي اظهار طور ڏسي سگهجي ٿو، ته ٻئي پاسي اهو پيغام پڻ سمجهي سگهجي ٿو ته تحريڪ انصاف پنهنجي اڳواڻ جي قيد کي هاڻي رڳو سياسي يا قانوني معاملو نه، پر انساني حقن ۽ حراست دوران سلامتي جو مسئلو بڻائي عالمي سطح تي اجاگر ڪرڻ چاهي ٿي.
لڳ ڀڳ ڏهن مهينن کان جاري اڪيلائي واري قيد ۽ انساني رابطن جي محدود هجڻ بابت دعوائون پڻ معاملي کي وڌيڪ حساس بڻائين ٿيون. جيڪڏهن ڪنهن سياسي اڳواڻ کي ڊگهي عرصي تائين محدود انساني رابطن، ڄاڻ ۽ مطالعي جي وسيلن کان محروم رکيو وڃي ته ان جا نفسياتي اثر ضرور سوال بڻجي سامهون اچن ٿا.
ٻئي پاسي بلاول ڀٽو زرداري ۽ مولانا فضل الرحمان جهڙن سياستدانن طرفان جمهوري حقن، سياسي گنجائش ۽ عمران خان بابت ڳالهائڻ کي پڻ بدلجندڙ ماحول جو حصو سمجهيو پيو وڃي. جيتوڻيڪ ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ اڃا وقت کان اڳ هوندو ته مختلف مخالف ڌريون ڪنهن باقاعده ”وڏي مخالف اتحاد“ يا گڏيل سياسي محاذ ڏانهن وڌي رهيون آهن.
تنهن هوندي به جيڪڏهن نظام ۾ بنيادي تبديلين بابت بحث وڌيڪ سنجيده ٿئي ٿو ته ان جو منطقي نتيجو اهو ٿي سگهي ٿو ته مختلف سياسي پارٽيون پنهنجن هڪٻئي سان اختلافن باوجود پنهنجي سياسي وجود ۽ آئيني ڪردار جي تحفظ لاءِ هڪ ٻئي جي ويجهو اچڻ تي مجبور ٿين.
عمران خان بابت هڪ ٻي اهم تبديلي سندس سياسي حڪمت عملي ۾ پڻ ڏٺي پئي وڃي. موجود بيانن مان اهو تاثر ملي ٿو ته هو قانوني ڪيسن يا ڳالهين واري راهه سان گڏ خيبر پختونخوا جي سياسي قيادت ۽ عوامي طاقت کي وڌيڪ اهميت ڏئي رهيو آهي.
سندس نظر ۾ خيبر پختونخوا کان اسلام آباد ڏانهن امڪاني لانگ مارچ يا وڏي پيماني تي احتجاجي تحريڪ حڪومت ۽ طاقتور ڌرين تي دٻاءُ وڌائڻ جو ذريعو بڻجي سگهي ٿي.
پر اها حڪمت عملي پڻ ڪيترن ئي خطرن سان گڏ آهي، ڇاڪاڻ ته وڏي پيماني تي احتجاج سبب شهري زندگي، ڪاروبار، ٽريفڪ، انٽرنيٽ ۽ رابطن جو نظام متاثر ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته رياستي ردعمل جي نتيجي ۾ سياسي ڇڪتاڻ وڌيڪ وڌڻ جو خدشو پڻ موجود آهي.
اصل سوال اهو آهي ته ڇا روڊن تي احتجاج واقعي هاڻوڪي طاقت جي ڍانچي کي سياسي رعايت ڏيڻ تي مجبور ڪري سگهي ٿو يا ان جي ابتڙ رياست وڌيڪ سخت قدمن ڏانهن ويندي؟
اهو ئي اهو هنڌ آهي، جتي عمران خان جي هاڻوڪي سياسي بيانئي ۽ رياستي حڪمت عملي وچ ۾ اصل ٽڪراءُ سامهون اچي ٿو.
هڪ پاسي عمران خان ۽ سندس حامي عوامي دٻاءَ کي فيصلائتي طاقت سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻئي پاسي رياست هن وقت تائين احتجاجي سياست کي انتظامي ۽ قانوني قدمن وسيلي محدود رکڻ ۾ ڪامياب رهي آهي.
تنهن ڪري اڊيالا جيل کان پمز تائين عمران خان جي ڪجهه ڪلاڪن واري منتقلي کي رڳو هڪ طبي واقعو سمجهڻ شايد سڄي سياسي پسمنظر کي نظرانداز ڪرڻ برابر هوندو.
هن واقعي هڪ پاسي عدالتي حڪمن تي عملدرآمد، عمران خان جي صحت ۽ قيد جي حالتن بابت سوال ٻيهر نمايان ڪيا آهن، ته ٻئي پاسي ان بحث کي پڻ تيز ڪري ڇڏيو آهي ته ڇا پاڪستان ۾ ڪنهن محدود سياسي مفاهمت جي گنجائش پيدا ٿي رهي آهي يا موجوده نظام اڃا تائين سخت ڪنٽرول ۽ دٻاءَ واري پاليسي تي قائم آهي.
هن وقت ڪنهن وڏي سياسي ٺاهه يا مفاهمت جا قطعي ثبوت موجود ناهن، پر عمران خان بابت هر ننڍي وڏي اڳڀرائي هاڻي رڳو هڪ فرد جي مستقبل جو معاملو نه رهي آهي، پر اها حڪومت، مخالف ڌر، طاقتور ڌرين ۽ مستقبل جي سياسي نظام وچ ۾ طاقت جي توازن جو پيمانو بڻجي چڪي آهي.
جيڪڏهن پي ٽي آءِ واقعي عوامي احتجاج کي پنهنجي بنيادي حڪمت عملي بڻائي ٿي ۽ ٻئي پاسي رياست سياسي گنجائش وڌائڻ بدران انتظامي ڪنٽرول تي ڀاڙڻ جاري رکي ٿي ته ايندڙ ڏينهن ۾ اصل امتحان اهو هوندو ته سياسي دٻاءُ ڪهڙي ڌر کي پنهنجي حڪمت عملي تبديل ڪرڻ تي مجبور ڪري ٿو.
