سنڌ جي سياسي تاريخ، قومي حقن، صوبائي خودمختياري ۽ وفاق اندر برابريءَ جي جدوجهد کي سامهون رکندي پاڪستان پيپلز پارٽيءَ کي سنڌ پرست ۽ قوم پرست پارٽيءَ جي حيثيت ڏيڻ جو هڪ مضبوط سياسي جواز موجود آهي. پيپلز پارٽيءَ جي سياسي فڪر جو بنيادي نقطو اهو رهيو آهي ته پاڪستان هڪ وفاق آهي، جنهن ۾ سنڌ سميت سڀني صوبن کي پنهنجي سياسي، آئيني، معاشي، ثقافتي ۽ وسيلن بابت جائز اختيار حاصل هجڻ گهرجن. ذوالفقار علي ڀٽو جي دور ۾ 1973ع جو آئين متفقه طور منظور ٿيڻ، پارلياماني جمهوريت ۽ وفاقي ڍانچي کي آئيني تحفظ ملڻ، سنڌ جي سياسي حيثيت ۽ صوبائي حقن بابت هڪ اهم سنگِ ميل هو. ساڳئي طرح سنڌي ٻوليءَ کي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو ڏيڻ لاءِ قانونسازي پڻ سنڌ جي ٻولي، ثقافت ۽ سڃاڻپ جي تحفظ جي حوالي سان هڪ اهم قدم سمجهي سگهجي ٿي.
پيپلز پارٽيءَ جي سنڌ سان سياسي وابستگي جو ٻيو اهم پاسو شهيد محترمه بينظير ڀٽو جي جدوجهد آهي. آمريت جي دور ۾ جمهوريت جي بحالي، پارليامينٽ جي بالادستي، صوبن جي حقن ۽ وفاقي جمهوريت لاءِ سندس جدوجهد سنڌ جي سياسي شعور تي گهرو اثر ڇڏيو. بينظير ڀٽو جي سياست ۾ سنڌ جي عوام سان جذباتي ۽ سياسي تعلق نمايان رهيو. جڏهن ته سندس شهادت کان پوءِ به پيپلز پارٽيءَ سنڌ ۾ پنهنجي سياسي بنياد کي برقرار رکيو. ان ڪري پارٽيءَ جا حامي اهو دليل ڏين ٿا ته سنڌ سان پارٽيءَ جو تعلق رڳو چونڊن تائين محدود ناهي پر ان جي سياسي تاريخ، قيادت ۽ عوامي سياست سان ڳنڍيل آهي.
18هين آئيني ترميم پڻ پيپلز پارٽيءَ جي سنڌ پرست ۽ صوبائي خودمختياريءَ واري سياسي موقف جو اهم مثال آهي. هن ترميم ذريعي صوبن کي ڪيترن ئي شعبن ۾ وڌيڪ آئيني اختيار مليا، Concurrent Legislative List ختم ڪئي وئي ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي تصور کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو. ساڳئي وقت آهن ايف سي ايوارڊ وسيلي صوبن جي مالي حصيداريءَ جي بحث ۾ به صوبن جي حقن کي اهميت ملي. سنڌ جي حوالي سان اهو مؤقف به اهم آهي ته صوبن کي پنهنجن وسيلن، پاڻي، گئس، تيل ۽ ٻين قدرتي وسيلن بابت آئيني حقن جي حفاظت لاءِ مضبوط آواز رکڻ گهرجي. پيپلز پارٽيءَ پنهنجي سياسي بيانن ۾ انهن معاملن کي بار بار اٿاريو آهي. ٻئي پاسي سنڌ جي ٻولي، ثقافت ۽ تاريخي سڃاڻپ جو تحفظ به سنڌ پرستيءَ جو اهم حصو آهي. سنڌ هزارين سالن جي تهذيب، شاهه لطيف، سچل سرمست ۽ سنڌي ادب جي عظيم روايتن جي ڌرتي آهي؛ تنهنڪري سنڌ جي قومي سڃاڻپ جو تحفظ صرف جذباتي نعرو نه، پر تعليمي، ثقافتي ۽ آئيني پاليسين سان لاڳاپيل سوال آهي. پيپلز پارٽيءَ جي سنڌ ۾ حڪومتن دوران سنڌي ٻولي، ثقافتي ادارن، ادبي سرگرمين ۽ سنڌ جي تاريخي ورثي بابت مختلف سرڪاري قدمن کي به ان پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.
پاڻيءَ جو مسئلو پڻ سنڌ جي قومي ۽ صوبائي حقن جو بنيادي سوال آهي. سنڌو درياهه سنڌ جي زراعت، معيشت ۽ لکين ماڻهن جي زندگيءَ سان جڙيل آهي. پاڻيءَ جي ورڇ، ڪوٽڙي کان هيٺ پاڻيءَ جي وهڪري، ڊيمز ۽ سنڌ جي زرعي ضرورتن بابت سنڌ ۾ موجود خدشن کي وفاقي سطح تي اجاگر ڪرڻ سنڌ جي سياسي نمائندگيءَ جو اهم حصو بڻجي ٿو. پيپلز پارٽيءَ ڪيترن ئي موقعن تي سنڌ جي پاڻيءَ جي حصي ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل معاملن تي صوبائي حقن جي ڳالهه ڪئي آهي، جنهن کي ان جا حامي سنڌ پرستيءَ جي عملي مثال طور پيش ڪن ٿا.
قدرتي وسيلن جي سوال تي به سنڌ جي سياسي حقن جي بحث ۾ پيپلز پارٽيءَ جو مؤقف اهم رهيو آهي. سنڌ پاڪستان جي گئس، تيل، ڪوئلي ۽ ٻين وسيلن ۾ وڏو حصو ڏئي ٿي؛ تنهنڪري وسيلن مان پيدا ٿيندڙ آمدنيءَ ۾ سنڌ جي آئيني حق، مقامي آباديءَ جي ڀلائي، روزگار ۽ ترقيءَ جو سوال بنيادي اهميت رکي ٿو. سنڌ جي ڪوئلي، خاص طور ٿر جي ڪوئلي، بابت ترقياتي منصوبن کي به پارٽيءَ جي حامي ڌريون سنڌ جي معاشي صلاحيت کي استعمال ڪرڻ جي ڪوشش طور پيش ڪن ٿيون، جيتوڻيڪ انهن منصوبن جي ماحولياتي ۽ سماجي اثرن تي بحث پڻ ضروري آهي.
قومپرستيءَ جي حوالي سان پيپلز پارٽيءَ جي خصوصيت اها آهي ته اها سنڌ جي قومي ۽ صوبائي حقن کي پاڪستان کان الڳ ٿيڻ جي سياست بدران وفاقي ۽ جمهوري نظام اندر حاصل ڪرڻ جي ڳالهه ڪري ٿي. يعني هن سياسي تصور ۾ سنڌ پرستي ۽ پاڪستان جي وفاق سان وابستگي هڪ ٻئي جي ابتڙ نه پر گڏ هلي سگهن ٿيون. هڪ وفاقي پاڪستان ۾ سنڌ جي ٻولي، ثقافت، وسيلن، پاڻي، سياسي نمائندگي ۽ صوبائي خودمختياريءَ جو تحفظ ئي هن سوچ جي بنيادي دعويٰ آهي. انهيءَ معنيٰ ۾ پيپلز پارٽيءَ جي قومپرستي کي سنڌ جي حقن لاءِ وفاق اندر آئيني ۽ جمهوري جدوجهد جي صورت ۾ بيان ڪري سگهجي ٿو.
بهرحال، ڪنهن به سياسي پارٽيءَ جي سنڌ پرستيءَ جو فيصلو صرف نعرا يا دعوائون ڏسي نه پر عملي ڪارڪردگيءَ جي بنياد تي ٿيڻ گهرجي. پيپلز پارٽيءَ تي پڻ سنڌ ۾ حڪمراني، ڪرپشن، بيروزگاري، تعليم، صحت، شهري سهولتن، پاڻيءَ جي کوٽ ۽ ترقياتي مسئلن بابت تنقيد ٿيندي رهي آهي. ان ڪري متوازن سياسي تجزئي سان گڏ اها به حقيقت آهي ته 1973ع جي آئين، صوبائي خودمختياري، 18هين ترميم، سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري حيثيت، وفاقي جمهوريت ۽ سنڌ جي پاڻي ۽ وسيلن بابت سياسي موقف جهڙا مثال پيپلز پارٽيءَ جي سنڌ سان سياسي وابستگيءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم بنياد فراهم ڪن ٿا.نتيجي طور، جيڪڏهن سنڌ پرستيءَ مان مراد سنڌ جي تاريخي، ثقافتي، لساني، سياسي ۽ معاشي حقن جو تحفظ ۽ قومپرستيءَ مان مراد سنڌ جي قومي مفادن لاءِ جمهوري ۽ آئيني جدوجهد آهي ته انهن معيارن جي بنياد تي پاڪستان پيپلز پارٽيءَ کي سنڌ پرست ۽ قوم پرست پارٽي قرار ڏيڻ لاءِ مضبوط سياسي دليل پيش ڪري سگهجي ٿو. خاص طور تي سنڌ جي صوبائي خودمختياري، وفاق اندر برابري، پاڻي ۽ قدرتي وسيلن تي آئيني حق، سنڌي ٻولي ۽ ثقافت جي تحفظ ۽ جمهوري سياست سان پارٽيءَ جي ڊگهي وابستگي ان دعويٰ کي تاريخي ۽ سياسي وزن ڏئي ٿي. البته حتمي راءِ قائم ڪرڻ لاءِ پارٽيءَ جي واعدن سان گڏ ان جي هر دور جي عملي ڪارڪردگيءَ جو به غيرجانبدار جائزو وٺڻ ضروري آهي.
