5 جون 2026ع ماحول جو عالمي ڏينھن آھي؛ ڊيلٽا کان ڪوٽڙي تائين اُڃ ۽ رُڃ آھي۔ پاڻي کي ھر سال جيان، ھن سال سنڌ آڳاٽي خريف ۾ ڳولي ٿي پئي، جڏھن ته سپت سنڌو جي درياھن ۾ 278 ھزار ڪيوسڪ پاڻي اچي رھيو آھي۔ اھو پاڪستان جي سڀني صوبن جي گھرجن کان وڌيڪ آھي۔ پاڻي گڏ ڪرڻ جو ڪم تربيلا، منگلا ۽ چشما بئراج/ڊئمن تي ٿي رھيو آھي۔ چشما بئراج جو آبي ذخيرو پنهنجي وڌ ۾ وڌ سطح کان رڳو چار فوٽ گھٽ آھي، ۽ تربيلا ڊيم ۾ لڳ ڀڳ 30000 ڪيوسڪ ذخيرو ڪيو پئي ويو، بلڪل انھيءَ وقت ڪوٽڙي بئراج جي هيٺاهين طرف (ڊائون اسٽريم) پاڻيءَ جو ڇوڙ بلڪل ٻُڙي رڪارڊ ڪيو ويو. اھوسڀ ڪجھه ارسا جي روز واري رپورٽ ۾ لکيل آھي۔ ياد رکڻ گھرجي ته سنڌ ڏانھن ايندڙ پاڻي جا ٻه گس آھن : ھڪ تونسا بئراج ۽ ٻيو پنجند۔ پنجند مان ھيٺاھون وھڪرو ٻڙي ۽ تونسا وٽان رڳو 87,998 ڪيوسڪ پاڻي سنڌ ڏانهن وهي رهيو آھي. گڊو بئراج تائين پهچندي پهچندي پاڻيءَ جي ان وهڪري ۾ وڌيڪ گهٽتائي آئي ۽ اهو رڳو 74,878 ڪيوسڪ وڃي بچيو. ان صورتحال جي نتيجي ۾ سنڌ جي ٽنهي وڏن بئراجن تي پاڻيءَ جي کوٽ وڌي رھي آھي، گڊو بئراج کي 29 سيڪڙو، سکر تي 36 سيڪڙو ۽ ڪوٽڙي تي 57 سيڪڙو تائين ٿي وئي آھي۔جيڪڏهن مجموعي طور ڏٺو وڃي ته سڄي صوبي کي پاڻيءَ جي 39 سيڪڙو کوٽ کي منهن ڏيڻو پئجي رھيو آھي؛ ھر ڏينھن ان کوٽ جو انگ وڌي رھيو آھي.
هي جون جي مهيني جو بلڪل شروعاتي حصو آهي. چوماسي جي وسڪارن ۾ اڃا هڪ مهيني کان وڌيڪ ڊگهو عرصو باقي آهي. آبي ذخيرن جي انتظام ڪاري (رزروائر مئنيجمينٽ) جي مڃيل اصولن تحت، جون جو مهينو پاڻيءَ کي ايئن ذخيرو ڪرڻ لاءِ هرگز مناسب ناهي هوندو. درحقيقت، هي اهو وقت هوندو آهي جڏهن ڊيمن کي ڄاڻي واڻي خالي رکڻو ھوندو آھي؛ ان جا ٻه مقصد ھوندا آھن : ھڪ ته آڳاٽي خريف جي گھرج پوري ڪري سگھجي؛ ۽ ٻيو ته چؤماسي جي پهرين ۽ تيز برساتن جي نتيجي ۾ ايندڙ ٻوڏ کي ڪا جھل ڏئي سگھجي۔ ايئن ڪرڻ سان ڊئمن جي سنڀار به بھتر ڪري سگھجي ٿي۔ اھڙي سمجھه ۽ تجربي کي ڪُنڊائتو ڪندي؛ پاڻي کي لاڳاتار ذخيرو ڪرڻ جي عمل جاري رکيو ويو آھي۔ ھن وقت درياھي نظام ۾ ضرورت کان وڌيڪ وهڪرو اچي رهيا آھن، پاڻيءَ کي هيٺين علائقن طرف ڇڏڻ بدران ان کي مٿي ئي ذخيرو ڪرڻ جو هي فيصلو انتظامي ترجيحن جي شفافيت ۽ نيت تي انتهائي سخت سوال اٿاري ٿو.
وري چشما-جهلم ۽ تونس-پنجند لنڪ ڪينالن (رابطي جي ٻو ڏ وارن واهن) ذريعي 28000 ڪيوسڪ کان مٿي پاڻي کنيو پيو وڃي۔ پاڻيءَ جي هيءَ غير فطري منتقلي بنيادي طور تي سنڌو درياهه جي اصل پاڻيءَ کي ان جي قدرتي ۽ مرڪزي وهڪري مان ڪڍي سنڌ جي مٿئين حصي ۾ واقع جهلم ۽ چناب جي نظام طرف ڌڪي ڇڏي ٿي. اڻويھ سؤ ستر جي ڏھاڪي ۾، سنڌ ۽ پنجاب جي وچ ۾ ٿيل فيصلا صاف ادارتي ڏس ڏين ٿا؛ جنھن مطابق، اھي واھ تيستائين ناھن وھائڻا، جيستائين گڊو بئراج تي پاڻي پورو نه ٿو ٿئي؛ ۽ سنڌ صوبي جي اجازت سان کلندا۔ 1977 واري مارشل لا کانپوءِ سنڌ جي موقف ۽ حق جي پرواھ نه ڪئي وئي ۽ اڄ تائين انھن لنڪ ڪئنالن کي سنڌ جي مرضي کانسواءِ ھلايو ٿو وڃي۔ سنڌ جي بئراجن تي چٽي طور ڏسي سگهجي ٿو ته ان پاڻي جي کڻت جو اثر ڪيئن ٿو پوي۔ سنڌ اندر ورڇ جا پڻ مسئلا آھن، ڪچي ۾ عام ڏينھن ۾ وڌيل کڻت جي ڪري پڻ ڪوٽڙي تي اڻاٺ وڌي آھي، پر کوٽ جو اھم ڪارڻ مٿي ورايل وڌيڪ پاڻي ۽ ھيٺ ڇڏيل گھٽ پاڻي آھي۔ روز جون خبرون آھن ته ڪيئن پڇڙيون پاڻي کان خالي آھن ۽ ڪيترن علائقن ۾ جي وارابندي کي لاڳو ڪيو ڪرڻ جي باوجود وڏي زرعي ايراضي اڃان پاڻي ۽ ھر نه ڏٺا آھن. سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ضلعا ته ھونءَ به ڪنھن جي ترجيح ناھن .
هن سموري صورتحال جي بچاءَ ۾ اڪثر اهو ٽيڪنيڪي دليل پيش ڪيو ويندو آهي ته آبي ذخيرن جي انتظام ۽ سارسنڀال ۾ هڪ ئي وقت ڪيترن ئي مقصدن؛ جن ۾ زراعت لاءِ آبپاشي، پن بجلي جي پيداوار ۽ ٻوڏ کان بچاءَ جو بندوبست شامل آهن، جي وچ ۾ هڪ محتاط توازن قائم رکڻ انتهائي ضروري هوندو آهي. انھن جو توازن آهي ئي ھيٺ پاڻي ڇڏڻ ۾ ۔ هيٺين صوبن (لوئر ريپيرين) جي جائز ضرورتن ۽ ڊيلٽا جي ماحولياتي بقا کي اھم نه سمجھڻ پاڪستان جي ترقي ۽ خوراڪ ۾ پاڻ ڀرائي کي اھم نه سمجھڻ آھي .
1991ع جو پاڻي وارو ٺاهه (واٽر اپورشنمينٽ اڪارڊ) خاص طور تي ان لاءِ جوڙيو ويو هو ته جيئن سمورن صوبن جي پاڻيءَ جي جائز حصن جو تحفظ ڪري سگهجي ۽ لوئر رپيرين طور سنڌ جي حساس جاگرافيائي حيثيت کي تسليم ڪيو وڃي. نظام جي بلڪل آخري ڇيڙي تي مستقل بنيادن تي ۽ ايڏي شديد نوعيت جي کوٽ عملي طور تي هن سموري ٺاهه جي ڍانچي ۽ ان جي روح کي سخت نقصان پهچائي ٿي.
هن غير منصفاڻي ورڇ جي انساني ۽ ماحولياني قيمت تمام ڳري آهي ۽ ان کي سڌوسنئون ادا ڪرڻو پوي ٿو. گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي بئراجن جي انتظام هيٺ وسيع زمينن تي آبادي ڪندڙ آبادگارن اهم فصلن جي پوکائي وارن هفتن دوران پاڻيءَ جي اڻهوند سبب سخت خوف ۽ غير يقيني صورتحال جو شڪار آھن. ٺٽو، بدين ۽ سجاول جي ضلعن ۾ آباد ساحلي برادريون انتهائي بي وسي جي عالم ۾ پنهنجي آڏو هن عظيم درياهه کي پاڻ تائين پهچڻ کان اڳ ئي سڪل ڏسن ٿيون. ان صورتحال جي نتيجي ۾ ساحلي پٽيءَ تي موجود قيمتي تمر جي ٻيلن (مينگرووز)، ماهيگيري جي صنعت ۽ پيئڻ جي مٺي پاڻيءَ جا ذريعا تيزيءَ سان تباهي طرف وڌي رهيا آهن. هي ڪي پري جي مستقبل جا خدشا يا محض خيالي نتيجا ناهن، پر اهي تلخ حقيقتون آهن جيڪي لکين ماڻهن جي روزگار کي سڌي ريت ڳڙڪائي رهيون آهن ۽ سنڌ جي زرعي معيشت ۽ ساحلي ماحولياني سرشتي جي ڊگهي مدي واري بقا لاءِ هڪ سنگين خطرو بڻجي چڪيون آهن.
ان ڳالهه جو ادراڪ ڪرڻ تمام ضروري آهي ته سنڌ جو نقصان ڪنهن هڪ صوبي جو نقصان ناهي، پر درحقيقت اهو پوري پاڪستان جو نقصان آهي. سنڌو درياهه رڳو ڪنهن صوبائي سرحد تي وڃي ختم نٿو ٿئي. هن درياهه جي ماحولياني صحت، ان جي پاڻيءَ جي وهڪري جو قدرتي نظام ۽ انهن لکين ايڪڙ زمينن ۽ اڻڳڻين برادرين جي پيداواري صلاحيت، جن کي هي صدين کان سهارو ڏيندو پيو اچي، اصل ۾ سڄي ملڪ جي غذائي سلامتي، ماحولياني استحڪام ۽ سماجي هم آهنگي لاءِ ڪرنگهي جي هڏي جي حيثيت رکن ٿا. جڏهن انتظامي فيصلا مستقل بنيادن تي هيٺين علائقن کي پاڻيءَ جي ڦڙي ڦڙي کان محروم رکن ٿا، ساڳي وقت مٿين علائقن ۾ پاڻي ذخيرو ڪرڻ جو عمل انهن ڏينهن ۾ به جاري رهي ٿو؛ جن ڏينھن ۾ چؤماسي جي برساتن لاءِ ڊيمن ۾ گنجائش پيدا ڪرڻ گهرجي! سنڌ جي آبپاشيءَ جي وسيع نظام تي پوندڙ شديد دٻاءُ، ۽ ڪوٽڙي بئراج کان هيٺ سمنڊ طرف درياهه جي بامعنيٰ ۽ مناسب وهڪري کي برقرار رکڻ ۾ وري وري جي ناڪامي فقط صوبائي سطح جا معاملا ناهن، پر اهي سنگين مسئلا آهن جيڪي پوري قوم ۽ رياست لاءِ ڳڻتي جو باعث آهن.
جون جي شروعات جي رڳو هڪ ئي ڏينهن جا انگ اکر ان پريشان ڪندڙ طرز عمل تان پردو کڻن ٿا۔ اها هڪ حقيقت آهي ته نظام ۾ پاڻي پوري طرح موجود آهي. آبي ذخيرن جي اندر ان کي سنڀالڻ جي ڀرپور گنجائش به موجود آهي. پر ان سڀ جي باوجود، پاڻيءَ جي ڇوڙ ۽ هڪ واهه کان ٻئي واهه ۾ منتقليءَ جو بندوبست ڪجهه اهڙي پراسرار ۽ سوچيل سمجهيل انداز ۾ ڪيو وڃي ٿو ته سنڌ جي بئراجن ۽ سنڌو ڊيلٽا کي هميشه پاڻيءَ جي کوٽ جو منهن ڏسڻو پوي ٿو. جيستائين آبي ذخيرن جي انتظام ۽ سارسنڀال سان گڏوگڏ صوبن جي وچ ۾ پاڻيءَ جي ورهاست جي معاملن کي حقيقي معنيٰ ۾ شفافيت سان نه هلايو ويندو، ۽ جيستائين هيٺين علائقن جي ماحولياتي ۽ زرعي ضرورتن سان گڏ 1991ع جي ٺاهه جي تحفظاتي مقصدن کي مستقل اهميت نه ڏني ويندي، سنڌ هر سيزن ۾ انتهائي تڪليف ۽ مايوسي سان اهو ئي هڪ سوال پڇڻ تي مجبور رهندي: آخر هي سڄو حساب ڪير پيو طئي ڪري، ۽ هيٺين صوبن ۽ ڊيلٽا کي ئي ڳرو بار کڻڻ لاءِ ڇو اڪيلو ڇڏيو وڃي ٿو؟
