هر سال 5 جون تي سڄي دنيا ۾ ماحوليات جو عالمي ڏينهن ملهايو ويندو آهي. هن ڏينهن کي ملهائڻ جو مقصد ماڻهن ۾ ماحولياتي شعور پيدا ڪرڻ، قدرتي وسيلن جي تحفظ جي اهميت اجاگر ڪرڻ ۽ ڌرتيءَ کي درپيش ماحولياتي خطرن بابت آگاهي وڌائڻ آهي. اڄ جڏهن دنيا موسمياتي تبديلي، عالمي حدت، پاڻي جي کوٽ، ٻيلن جي تباهي، فضائي آلودگي ۽ حياتياتي تنوع جي خاتمي جهڙن سنگين مسئلن کي منهن ڏئي رهي آهي، تڏهن ماحوليات جي عالمي ڏينهن جي اهميت اڳ کان وڌيڪ وڌي وئي آهي. هي ڏينهن رڳو هڪ رسمي روايت نه پر انسانيت لاءِ هڪ اهم ياد ڏيارڻ آهي ته جيڪڏهن ماحول جي تحفظ لاءِ سنجيده قدم نه کنيا ويا ته ايندڙ نسلن جو مستقبل خطري ۾ پئجي سگهي ٿو.
گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران دنيا ۾ گرمي پد ۾ مسلسل اضافو ڏٺو ويو آهي. سائنسدانن جو چوڻ آهي ته صنعتي سرگرمين، فوسل فيول جي بيجا استعمال، ٻيلن جي ڪٽائي ۽ ماحول کي گدلو ڪندڙ گيسن جي نيڪال سبب ڌرتيءَ جو گرمي پد تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي. ان جا اثر دنيا جي هر خطي ۾ محسوس ڪيا پيا وڃن. ڪٿي سخت گرمي جون لهرون ماڻهن جي زندگين لاءِ خطرو بڻجي رهيون آهن، ته ڪٿي طوفاني برساتون، ٻوڏون ۽ خشڪ ساليون معيشت ۽ زراعت کي تباهه ڪري رهيون آهن.
پاڪستان به انهن ملڪن مان آهي جيڪي موسمياتي تبديلي جي اثرن کان سخت متاثر ٿي رهيا آهن، جيتوڻيڪ عالمي گرين هائوس گيسن جي اخراج ۾ پاڪستان جو حصو تمام گهٽ آهي. ملڪ ۾ وڌندڙ گرمي، پاڻي جي کوٽ، گليشيئرن جو تيزيءَ سان ڳرڻ، غير معمولي برساتون ۽ ٻوڏون ماحولياتي بحران جي واضح نشانيون آهن. 2022ع جي تباهه ڪن ٻوڏن دنيا کي اهو احساس ڏياريو ته موسمياتي تبديلي صرف هڪ نظرياتي بحث نه پر هڪ حقيقت آهي، جيڪا لکين ماڻهن جي زندگين، روزگار ۽ مستقبل تي اثرانداز ٿي رهي آهي.
سنڌ انهن صوبن مان آهي جتي موسمياتي تبديلي جا اثر وڌيڪ نمايان آهن. ٿرپارڪر، عمرڪوٽ ۽ ٻين ريگستاني علائقن ۾ گرمي پد جا نوان رڪارڊ قائم ٿي رهيا آهن. ڪراچي جهڙي سامونڊي شهر ۾ به گرمي جي شدت ۽ هوا جي گدلاڻ عوام لاءِ وڏو مسئلو بڻجي چڪي آهي. شهرن ۾ وڻن جي گهٽتائي، بي هنگم شهري ترقي، سائي علائقن تي قبضا ۽ ماحولياتي ضابطن تي عملدرآمد نه ٿيڻ سبب صورتحال وڌيڪ ڳنڀير ٿي رهي آهي.
ماحولياتي بحران جو هڪ وڏو سبب انساني رويا به آهن. اسان روزانو اهڙا ڪيترائي عمل ڪندا آهيون جيڪي ماحول کي نقصان پهچائيندا آهن. پلاسٽڪ جي بيجا استعمال، پاڻي جو ضايع ٿيڻ، وڻن جي ڪٽائي، ڪچري کي غير ذميواري سان اڇلائڻ ۽ توانائي جي غير ضروري استعمال جهڙا رويا ماحولياتي مسئلن کي وڌائي رهيا آهن. حقيقت اها آهي ته حڪومتون پنهنجو ڪردار ادا ڪن يا نه ڪن، ماحول جي تحفظ ۾ هر شهري جو به اهم حصو آهي.
ماحوليات جي عالمي ڏينهن جو بنيادي پيغام به اهو آهي ته ماحول جو تحفظ صرف حڪومتن يا بين الاقوامي ادارن جي ذميواري ناهي، پر هر فرد، خاندان، تعليمي اداري، ڪاروباري اداري ۽ سماجي تنظيم کي پنهنجو ڪردار ادا ڪرڻو پوندو. جيڪڏهن هر ماڻهو پنهنجي حصي جو هڪ وڻ به پوکي ۽ ان جي حفاظت ڪري، پاڻي ۽ بجلي جي بچت ڪري، پلاسٽڪ جي استعمال ۾ گهٽتائي آڻي ۽ صفائي جو خيال رکي ته ماحولياتي بهتري ۾ وڏو فرق اچي سگهي ٿو.
تعليم ۽ شعور هن سلسلي ۾ سڀ کان اهم هٿيار آهن. افسوس سان چوڻو پوي ٿو ته اسان جي سماج ۾ ماحولياتي شعور اڃا تائين محدود آهي. اسڪولن، ڪاليجن ۽ يونيورسٽين ۾ ماحولياتي تعليم کي وڌيڪ اهميت ڏيڻ جي ضرورت آهي. شاگردن کي صرف ڪتابي ڄاڻ ڏيڻ بدران عملي سرگرمين ذريعي ماحول جي تحفظ بابت آگاهي ڏني وڃي. وڻڪاري مهمون، صفائي جون مهمون ۽ ماحولياتي سيمينار نوجوان نسل ۾ ذميواري جو احساس پيدا ڪري سگهن ٿا. ميڊيا جو ڪردار به انتهائي اهم آهي. اخبارن، ٽيليويزن چينلن ۽ سوشل ميڊيا کي ماحولياتي مسئلن کي مستقل بنيادن تي اجاگر ڪرڻ گهرجي. بدقسمتي سان ماحولياتي موضوعن کي گهڻو ڪري رڳو ڪنهن آفت يا عالمي ڏينهن تائين محدود رکيو ويندو آهي، جڏهن ته ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته موسمياتي تبديلي، پاڻي جي تحفظ، وڻڪاري ۽ گدلاڻ جي مسئلن تي سال ڀر بحث جاري رهي.
حڪومتن جي ذميواري به انتهائي اهم آهي. ماحولياتي قانونن تي سختي سان عمل ڪرائڻ، غير قانوني وڻڪاري روڪڻ، صنعتي آلودگي تي ضابطو آڻڻ، قابل تجديد توانائي جي منصوبن کي هٿي ڏيڻ ۽ شهري منصوبابندي ۾ ماحولياتي اصولن کي شامل ڪرڻ وقت جي اهم ضرورت آهي. صرف تقريرن ۽ اعلانن سان ماحولياتي بحران تي ضابطو آڻي نٿو سگهجي؛ ان لاءِ عملي ۽ مستقل پاليسين جي ضرورت آهي.
عالمي سطح تي به ماحولياتي تحفظ لاءِ گڏيل ڪوششن جي ضرورت آهي. ترقي يافته ملڪ، جيڪي تاريخي طور تي گدلاڻ جا وڏا ذميوار رهيا آهن، انهن تي اخلاقي ۽ قانوني ذميواري عائد ٿئي ٿي ته هو گرين هائوس گيسن جي اخراج ۾ گهٽتائي آڻين ۽ موسمياتي تبديلي کان متاثر ٿيندڙ غريب ملڪن جي مالي ۽ فني مدد ڪن. موسمياتي انصاف جو تقاضو به اهو ئي آهي ته جيڪي ملڪ گهٽ ذميوار آهن، انهن کي ماحولياتي تباهين جو بار اڪيلي سر نه کڻڻو پوي.
