پهريون مئي صرف هڪ تاريخ نه آهي، پر سڄي دنيا جي محنت ڪش ماڻهن جي جدوجهد، قرباني ۽ حقن جي علامت آهي. اهو اهو ڏينهن آهي جنهن تي اسان انهن هٿن کي سلام پيش ڪريون ٿا جيڪي اسان جي معيشت کي زنده رکن ٿا، پر پاڻ بنيادي سهولتن کان محروم رهن ٿا. پاڪستان ۾ به هر سال مزدورن جو ڏينهن ملهايو وڃي ٿو، تقريرون ٿين ٿيون، بيان اچن ٿا، پر اصل سوال اهو ئي رهي ٿو: ڇا اسان واقعي ان مزدور کي ڄاڻون ٿا جنهن جي نالي تي هي ڏينهن ملهايو وڃي ٿو؟
صبح ڏهاڙي، شام خالي هٿ … هي جملو نه، پر هڪ مڪمل سماجي سچ آهي جيڪو لکين مزدورن جي خاندانن جي روزاني زندگي کي بيان ڪري ٿو. فجر جي وقت جڏهن شهري اڃان ننڊ ۾ هوندا آهن، ڪراچي، لاهور، حيدرآباد، فيصل آباد ۽ ٻين وڏن شهرن جون گهٽيون هڪ مختلف ڪهاڻي لکي رهيون هونديون آهن. اتي سوين مزدور پنهنجن اوزارن سان بيٺل هوندا آهن. انهن جي هٿن ۾ صرف اوزار نه هوندا آهن، پر انهن جا خواب، انهن جي مجبوري ۽ انهن جي ٻارن جي بک به هوندي آهي. هر گذرندڙ گاڏي انهن لاءِ اميد به هوندي آهي ۽ امتحان به. شايد ڪو ٺيڪيدار بيهي، شايد اڄ ڪم ملي وڃي، شايد اڄ زندگي آسان ٿي وڃي. هي اها زندگي آهي جتي سڀاڻي جو ڪو تصور ناهي. نه بچت، نه انشورنس، نه پينشن، نه تحفظ. صرف اڄ. جيڪڏهن اڄ ڪم مليو ته گهر ۾ چلهو ٻري ٿو، نه ته خاموشي رڳو ديوارن ۾ نه پر اميدن ۾ به پکڙجي وڃي ٿي. اهو ئي طبقو آهي جيڪو اسان جون رستا، عمارتون، فيڪٽريون ۽ ترقي جا بنياد ٺاهي ٿو، پر سڀ کان وڌيڪ غير محفوظ به اهو ئي آهي. پاڪستان ليبر فورس سروي موجب ملڪ ۾ ڪروڙين ماڻهو ليبر فورس جو حصو آهن، جن مان وڏي تعداد غير رسمي ۽ روزاني اجرت تي ڪم ڪندڙ آهي. اهي ماڻهو آهن جن لاءِ روزگار ڪو مستقل رستو نه پر روز جي بقا جي جنگ آهي.
اجرت جو مسئلو هن سڄي نظام جو سڀ کان وڏو زخم آهي. قانون گهٽ ۾ گهٽ اجرت جو اعلان ڪري ٿو، پر زميني حقيقت ڪجهه ٻي آهي. هڪ مزدور جيڪو 10 کان 12 ڪلاڪ سج، مٽي، مشينن جي شور يا سرن جي وزن هيٺ گذاري ٿو، ان کي اڪثر ايتري اجرت به نٿي ملي جيڪا سندس بنيادي خرچ پورا ڪري سگهي. مهانگائي هن گهٽتائي کي وڌيڪ شديد ڪري ڇڏيو آهي. اهو مزدور جيڪو ڪڏهن پنهنجي ڏهاڙي مان گهر جو راشن مڪمل آڻي سگهندو هو، هاڻي ساڳي رقم مان اڌ سامان به نٿو وٺي سگهي.
هي صرف گهٽ آمدني جو مسئلو ناهي، هي زندگي جي سڪي وڃڻ جو مسئلو آهي. هڪ مزدور هاڻي صرف ڪم نٿو ڪري، پر هر ڏينهن پنهنجي بقا کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.
هن سڄي نظام ۾ سماجي تحفظ تقريبن اڻلڀ آهي. قانون ۾ سوشل سيڪيورٽي، پينشن ۽ علاج جون سهولتون موجود آهن، پر عملي طور تي اهي صرف ڪاغذي دعوائون آهن. گهڻا مزدور غير رسمي نظام ۾ ڪم ڪن ٿا جتي نه رجسٽريشن آهي، نه ذميواري، نه تحفظ. اهو ئي هنڌ آهي جتي ٺيڪيداري نظام مزدور کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ٿو. ادارا ذميواري ٺيڪيدار تي وجهن ٿا، ۽ ٺيڪيدار ذميواري کان بچي وڃي ٿو. جيڪڏهن ڪو حادثو ٿي وڃي ته مزدور اڪيلو رهجي وڃي ٿو. نه علاج، نه معاوضو، نه انصاف. سندس پوري زندگي هڪ حادثي کان پوءِ بدلجي وڃي ٿي، پر نظام ساڳيو ئي بيٺو رهي ٿو.
ڪم جي جڳهن تي صورتحال ڪنهن الميي کان گهٽ ناهي. هر هنڌ خطرو موجود آهي، چاهي اهي تعمير هيٺ عمارتون هجن، صنعتي علائقا هجن يا ننڍيون ورڪشاپون. هيلمٽ، دستانا، سيفٽي بيلٽ ۽ تربيت اهي گهڻو ڪري موجود ناهن. نتيجو اهو آهي ته هر سال سوين مزدور پنهنجي جان وڃائين ٿا ۽ هزارين مستقل معذوري جو شڪار ٿين ٿا. هي صرف حادثا ناهن، هي خاموش الميا آهن جن تي نه وڏيون بحثون ٿين ٿيون ۽ نه وڏيون تبديليون. اينٽن جي بٺن تي ڪم ڪندڙ مزدورن جي حالت ان کان به وڌيڪ ڏکوئيندڙ آهي. پيشگي قرض جو نظام هڪ اهڙو ڄار آهي جنهن مان نڪرڻ تقريباً ناممڪن هوندو آهي. هڪ دفعو مزدور ان ۾ ڦاسي وڃي ته سندس خاندان به ان ۾ جڪڙجي وڃي ٿو، ۽ ڪڏهن ڪڏهن نسلون به.
اهڙي طرح عورت مزدور هن نظام جي سڀ کان وڌيڪ نظرانداز ڪيل حقيقت آهن. هو به ساڳيو ڪم ڪن ٿيون، پر گهٽ اجرت، وڌيڪ دٻاءُ ۽ سماجي غير تحفظ جو شڪار آهن. جيڪڏهن هو آواز اٿارين ته روزگار وڃائي ويهن ٿيون، ۽ جيڪڏهن خاموش رهن ته استحصال جاري رهي ٿو. موسمياتي تبديلي هن صورتحال کي وڌيڪ پيچيده ڪري ڇڏيو آهي. شديد گرمي، هيٽ وييو، ٻوڏون ۽ آلودگي مزدورن جي زندگي کي سڌو متاثر ڪري رهيون آهن. کليل آسمان هيٺ ڪم ڪندڙ مزدور 45 ڊگري جي گرمي ۾ به ڪم ڪرڻ تي مجبور آهن. نه ڇانو، نه پاڻي، نه وقفو. هي صرف ڪم نه آهي، هي جسماني بقا جي جنگ آهي.
ٻئي طرف قدرتي آفتون ڳوٺاڻن مزدورن کي بيروزگار ڪري ڇڏين ٿيون، جنهن کان پوءِ هو شهرن ڏانهن اچن ٿا ۽ اڳ ۾ ئي دٻاءُ هيٺ نظام تي وڌيڪ بار پوي ٿو. يونين سازي، جيڪو مزدورن جو بنيادي حق آهي، عملي طور تي محدود ٿي چڪي آهي. جتي به مزدور پنهنجن حقن جي ڳالهه ڪري ٿو، اتي سندس لاءِ خطرو پيدا ٿي وڃي ٿو. نوڪري ختم ٿيڻ عام ردعمل بڻجي چڪو آهي. هن خوف مزدور کي خاموش ۽ ڪمزور ڪري ڇڏيو آهي. انهيءَ ڪري اصل سوال اهو آهي ته اسان هن مسئلي کي ڪيئن ڏسون ٿا. هي الڳ الڳ مسئلا نه پر هڪ گڏيل نظامي بحران آهي جنهن جون جڙون اجرت، تحفظ ۽ انصاف جي کوٽ ۾ آهن. ان جو حل به جزوي نٿو ٿي سگهي.
پهريون قدم اجرتي نظام جي شفافيت آهي. هر مزدور کي ڊجيٽل نظام تحت رجسٽر ڪيو وڃي ته جيئن ادائيگي جو مڪمل رڪارڊ موجود هجي ۽ گهٽ ۾ گهٽ اجرت تي عملدرآمد ممڪن ٿئي. ساڳئي وقت اجرت کي مهانگائي سان پاڻمرادو ڳنڍيو وڃي ته جيئن مزدور جي خريداري قوت برقرار رهي. ٻيو قدم سماجي تحفظ جو يونيورسل نظام آهي، جتي هر شهري جو شناختي ڪارڊ ئي سوشل سيڪيورٽي جو ذريعو هجي. علاج، پينشن، انشورنس ۽ معذوري جون سهولتون هر مزدور تائين پهچن، بنا ڪنهن فرق جي. ٽيون قدم ڪم جي جڳهن تي سخت حفاظتي قانونن جو نفاذ آهي. جيڪڏهن ڪو ادارو مزدور جي حفاظت ۾ ناڪام ٿئي ته ان کي معمولي غلطي نه پر فوجداري غفلت سمجهيو وڃي. چوٿون قدم قرضي جال جو خاتمو آهي. پيشگي قرض کي جبري مشقت جي زمره ۾ شامل ڪري هن نظام کي ختم ڪيو وڃي ۽ مزدورن کي متبادل مالي مدد ڏني وڃي. پنجون قدم موسمي تحفظ آهي، جتي سخت موسم ۾ ڪم جا ڪلاڪ محدود ڪيا وڃن ۽ بنيادي سهولتون لازمي مهيا ڪيون وڃن.
آخر ۾ هر ضلعي ۾ مزدور سهولت مرڪز قائم ڪيا وڃن جتي هڪ ئي هنڌ تي رجسٽريشن، علاج، قانوني مدد ۽ ٻارن جي تعليم تائين رسائي هجي. پاڪستان جي ترقي جو اصل انحصار انهن ئي هٿن تي آهي جيڪي خاموشي سان هي ملڪ ٺاهين ٿا. جيڪڏهن اهي هٿ ڪمزور رهيا ته ترقي صرف هڪ نعرو رهجي ويندي. اڄ جڏهن اسان مزدورن جو ڏينهن ملهائيون ٿا ته اصل سوال اهو آهي: ڇا اسان صرف ڏينهن ملهائي رهيا آهيون، يا واقعي زندگي بدلائڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهيون؟ ڇو ته مزدورن جو ڏينهن صرف موڪل جو ڏينهن نه آهي اهو هڪ امتحان آهي. رياست لاءِ به، معاشري لاءِ به، ۽ اسان جي ضمير لاءِ به
