پاڪستان جي وزيراعظم ۽ چيف آف ڊفينس فورسز جي اڻٿڪ محنت سبب ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ فوري جنگ بندي ٿي وئي آهي، ۽ هاڻي ٻنهي ملڪن جا اعليٰ سطحي وفد اسلام آباد پهچي رهيا آهن، جتي سخت سيڪيورٽي انتظام ڪيا پيا وڃن. هن موقعي تي امن جي مخالف قوتن طرفان ڪنهن به سازش يا شرارت جي امڪان کي نظرانداز نٿو ڪري سگهجي، تنهنڪري پاڪستان کي چوڪس رهڻ جي ضرورت پوندي.
جنگ بندي جو فيصلو آمريڪي صدر ٽرمپ جي تڪڙي ضرورت هو، پر اهو اسرائيلي وزيراعظم نيتن ياهو جي خواهش جي ابتڙ هو. بهرحال ٽرمپ کي پنهنجي سياسي ساک ۽ ضرورتن جو خيال رکڻو هو. هن بحران مان نڪرڻ لاءِ اڱاري جي رات شهباز شريف جو ايڪس (X) تي ڏنل پيغام اهم ۽ ضروري رستو ثابت ٿيو. سفارتي معاملن ۾ جڏهن ڪو سربراهه حڪومت سڌي طرح سوشل ميڊيا تي ڪا تجويز پيش ڪري ٿو ته ان جي پٺيان سخت محنت ۽ اڳواٽ حاصل ڪيل ڪجهه ضمانتون ضرور شامل هونديون آهن. البته صدر ٽرمپ کي هن معاملي ۾ ڪجهه ڇوٽ حاصل آهي، جو هو جڏهن چاهي پنهنجي ٽروٿ سوشل تي بيان جاري ڪري ڪٿي باهه ته ڪٿي تباهي جو پيغام ڏئي سگهي ٿو. پر گهڻا سياسي اڳواڻ ۽ حڪومتون اهڙن معاملن ۾ نهايت احتياط سان قدم کڻنديون آهن.
ايران تي آمريڪي حملو شايد هاڻوڪي تاريخ جو سڀ کان سنگين واقعو هو، جنهن جو نه ڪو واضح جواز هو ۽ نه ئي واضح هدف. هاڻي عالمي ميڊيا هن ڳالهه تي متفق نظر اچي ٿي ته نيتن ياهو پنهنجي خفيه معلومات جي بنياد تي ٽرمپ کي قائل ڪيو ته جيڪڏهن حملي جي پهرين چند ڪلاڪن ۾ ايران جي اعليٰ قيادت کي ختم ڪيو وڃي ته تهران ۾ پنهنجي مرضي جي حڪومت قائم ڪري سگهجي ٿي. اهڙي ريت اسرائيل کي هڪ اهم ملڪ تي سڌي رسائي حاصل ٿي وڃي ها، ۽ آمريڪا لاءِ ايران جي تيل تي قبضو ڪرڻ جو اهو خواب پورو ٿي وڃي ها جنهن لاءِ 1953ع کان وٺي سازشون ڪيون وينديون رهيون آهن. جنوري ۾ وينزويلا جي صدر نڪولس مادورو کي اغوا ڪري اتي من پسند حڪومت قائم ڪرڻ کان پوءِ دنيا جي سڀ کان وڏن معلوم تيل جي ذخيرن تي آمريڪي اثر وڌي چڪو هو. ايران جي تيل تي ڪنٽرول جو خواب ڏسندي ڊونلڊ ٽرمپ جون اکيون ضرور چمڪنديون هونديون، تنهنڪري نيتن ياهو لاءِ کين هن جنگ تي آماده ڪرڻ ڏکيو نه هو.
اندازن ۽ منصوبي موجب پهرين ئي ڏينهن ايران جي سپريم ليڊر سميت اعليٰ سياسي ۽ فوجي قيادت کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. پر نتيجا توقع مطابق نه نڪتا. تهران ۾ حڪومت تبديل نه ٿي سگهي ۽ سخت بمباري باوجود ايراني قيادت هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان صاف انڪار ڪري ڇڏيو. نتيجي طور ٽرمپ ايراني تهذيب کي تباهه ڪرڻ، بجلي گهرن ۽ پلن کي ڊاهي ڇڏڻ جهڙيون ڌمڪيون ڏيڻ لڳا. اهڙو ڪو به قدم عالمي اصولن جي ڀڃڪڙي هجي ها، پر طاقت جي نشي ۾ ٽرمپ اهڙن اصولن کي گهڻو اهميت نه ڏيندا آهن. سوشل ميڊيا تي وڏا وڏا بيان ڏيڻ جي عادت کين اهڙي بند گهٽي ۾ آڻي بيهاريو جتان نڪرڻ جو رستو نظر نه پئي آيو. پاڪستان جي هوشمند سفارتڪاري ۽ شهباز شريف جي بروقت جنگ بندي واري پيغام هن بحران مان نڪرڻ جو رستو مهيا ڪيو، جنهن کي واشنگٽن ۽ تهران غنيمت سمجهيو. هي بحث بي معنيٰ آهي ته جنگ بندي واري پيغام کان اڳ پاڪستاني اڳواڻ واشنگٽن ۽ تهران ۾ ڪهڙن ماڻهن سان رابطو ڪري رهيا هئا ۽ ايڪس تي پيغام ڏيڻ جو فيصلو ڪيئن ٿيو. واضح ڳالهه اها آهي ته جيڪڏهن پاڪستاني حڪومت ٽرمپ انتظاميا ۽ ايراني حڪومت سان اڳواٽ اتفاق راءِ حاصل نه ڪري ها ته شهباز شريف اهو پيغام جاري نه ڪري سگهن ها. سفارتڪاري ۾ اهڙا رابطا ڪنهن به ٽياڪڙ ملڪ جي ڪمزوري نه پر ان جي اهميت ۽ طاقت جو ثبوت هوندا آهن.
گذريل ڪجهه هفتن دوران پاڪستان هڪ اهڙي ملڪ طور سامهون آيو جنهن تي واشنگٽن ۽ تهران سان گڏ رياض ۽ بيجنگ به اعتماد ڪن ٿا. انهن ڪوششن ۾ پاڪستان کي ترڪيه، مصر، عمان ۽ قطر جي مڪمل حمايت حاصل هئي. يورپي ملڪ آمريڪا سان ويجهي لاڳاپن باوجود هن خطرناڪ جنگ کي روڪرائڻ ۾ ڪو نمايان ڪردار ادا نه ڪري سگهيا. تنهنڪري هاڻي سڄي دنيا پاڪستان جي سفارتڪاري جي ساراهه ڪري رهي آهي. فرانس سميت يورپي اڳواڻ شهباز شريف کي مبارڪباد جا پيغام موڪلي رهيا آهن ۽ اسرائيل طرفان جنگ بندي کي ناڪام بڻائڻ جي ڪوششن تي ڳڻتي ظاهر ڪئي پئي وڃي.
اسرائيل لاءِ جنگ بندي قبول ڪرڻ ڏکيو هو. اهو ايران تي وڌيڪ تباهي مسلط ڪرڻ چاهيندو هو. پر هن رستي تي هلندي ٽرمپ کي پنهنجي سياست بابت خدشا ٿيڻ لڳا. عالمي معيشت تي پوندڙ اثرن سبب آمريڪا جو عالمي تشخص متاثر ٿي رهيو هو، تنهنڪري ٽرمپ لاءِ جنگ بندي انتهائي ضروري ٿي وئي. شايد انهيءَ ڪري اتفاق راءِ ٿيڻ کان اڳ ٽرمپ سخت ۽ خوفناڪ بيان ڏيڻ لڳا ته جيئن ايران کي دٻاءُ ۾ آڻي سگهجي. تهران جي قيادت ته متاثر نه ٿي، پر دنيا ڀر ۾ اڱاري جي رات ممڪن تباهي جي تصور سبب خوف ۽ پريشاني پکڙجي وئي. ان ماحول ۾ شهباز شريف ۽ پاڪستاني حڪومت اميد جي هڪ ڪرڻ روشن ڪئي، جنهن تي کين دنيا مان ساراهه ملي رهي آهي.
جنگ بندي جو اعلان ٿيندي ئي اسرائيل لبنان تي سخت حملا ڪري چند ڪلاڪن ۾ ٻه سئو کان وڌيڪ ماڻهن کي ماريو. اهو تل ابيب طرفان ايران کي اشتعال ڏيارڻ ۽ جنگ بندي ٽوڙڻ تي مجبور ڪرڻ جي ڪوشش هئي. شهباز شريف پنهنجي پيغام ۾ واضح ڪيو هو ته جنگ بندي ايران سميت علائقي جي سڀني ملڪن تي لاڳو ٿيندي، جن ۾ لبنان به شامل آهي. پر اسرائيل جي حمايت ۾ آمريڪي نمائندن اهو چوڻ جي ڪوشش ڪئي ته لبنان تي جنگ بندي لاڳو نٿي ٿئي. ايراني اڳواڻن دانائي سان ڪم وٺندي نه ته ڳالهين کان انڪار ڪيو ۽ نه ئي جنگ بندي ٽوڙي، پر واضح ڪيو ته اهو معاهدي جي ڀڃڪڙي آهي جنهن کي برداشت نه ڪيو ويندو. دنيا جي ڪيترن ملڪن هن اسرائيلي قدم کي رد ڪيو ۽ ان کي امن عمل خلاف سازش قرار ڏنو. عالمي دٻاءُ جو نتيجو آهي جو هاڻي نيتن ياهو لبنان سان جنگ بندي جي ڳالهه ڪرڻ لڳو آهي.
دنيا جي خوش قسمتي آهي ته امن کي سبوتاز ڪرڻ جي هي اسرائيلي ڪوشش في الحال ناڪام ٿيندي نظر اچي ٿي. پر اسلام آباد ۾ ڇنڇر کان شروع ٿيندڙ ڳالهيون به آسان نه هونديون. تهران کي پنهنجي ملڪ اندر انتهاپسند عنصرن جي دٻاءُ مان نڪري مناسب شرطن تي مستقل امن لاءِ تيار ٿيڻ گهرجي. ساڳي وقت آمريڪا کي به جوهري هٿيارن بابت ضمانتون حاصل ٿيڻ بعد ايران تي اقتصادي پابنديون ختم ڪرڻ تي راضي ٿيڻ گهرجي. البته آمريڪي حڪومت اندر به اهڙا عنصر موجود آهن جيڪي ڳالهين کي ناڪام بڻائڻ جي ڪوشش ڪري سگهن ٿا. اسلام آباد ۾ آمريڪي ۽ ايراني وفدن کي تعصب ۽ ماضي جي غلط فهمين کي پاسي تي رکي، کليل دل سان باهمي احترام جي بنياد تي ڳالهه ٻولهه ڪرڻي پوندي. تڏهن ئي امن جو ڪو معاهدو ممڪن ٿي سگهي ٿو. اهو ڪم ڏکيو ضرور آهي، پر پنج هفتن جي جنگ ٻنهي ملڪن کي اهو سمجهايو آهي ته ان کان سواءِ ٻيو ڪو رستو به موجود ناهي.
اسرائيل هن تڪرار ۾ بنيادي ڪردار رکي ٿو. پاڪستان سميت اسلامي ملڪن کي هاڻي اسرائيل بابت پنهنجو رويو تبديل ڪرڻ گهرجي. اسرائيل کي تسليم نه ڪرڻ سان نه اها رياست ختم ٿيندي ۽ نه ئي ان جو اثر گهٽ ٿيندو. ان سان مستقل دشمني رکڻ سبب هميشه اهو خطرو رهندو ته اهو ڪنهن به وقت امن جي ڪوششن کي ناڪام بڻائي سگهي ٿو. ان جي ابتڙ جيڪڏهن پاڪستان ۽ سعودي عرب جهڙا ملڪ اسرائيل سان سفارتي لاڳاپا قائم ڪن ۽ رابطا وڌن ته اسرائيل کي سيڪيورٽي جي ضمانت ملي سگهي ٿي ۽ مسلمان ملڪ فلسطيني عوام لاءِ ڪجهه رعايتون حاصل ڪري سگهن ٿا.
