صدر ڊونلڊ ٽرمپ لڳاتار اشارا ڏئي رهيو آهي ته آمريڪا ڪنهن به وقت ايران تي حملو ڪري سگهي ٿو۔ واشنگٽن ۾ غزه لاءِ قائم بورڊ آف پيس جي پهرين اجلاس کي خطاب ڪندي هن ايران کي ڊيل ڪرڻ لاءِ ڏهه ڏينهن جي مهلت ڏني هئي۔ بعد ۾ هڪ پريس ڪانفرنس ۾ هن چيو ته هو ايران تي محدود حملي تي غور ڪري رهيو آهي۔ موجوده حالتن ۾ اهو چئي سگهجي ٿو ته آمريڪا طرفان ايران تي ڪو به حملو تڏهن ئي محدود رهندو، جيڪڏهن اهو ڪنهن حد تائين ايراني حڪمرانن جي ڄاڻ يا رضامندي سان هجي۔ يعني آمريڪا حملو ڪري ۽ ايران به رسمي طور ڪجهه ميزائل فائر ڪري جواب ڏيڻ جو دعويٰ ڪري. اهڙي طرح ٻنهي جو ڀرم به رهجي وڃي ۽ وچ اوڀر ۾ وڏو بحران به ٽري وڃي۔ پر خطي ۾ آمريڪي فوجي موجودگي ۽ ڇڪتاڻ کي ڏسندي اهڙو امڪان گهٽ نظر اچي ٿو۔ گذريل سال جون ۾ آمريڪي بمبارن اسرائيل سان گڏجي ايران جي جوهري تنصيبات تي حملو ڪيو هو، جنهن کان پوءِ ايران قطر ۾ آمريڪي اڏي تي ميزائل فائر ڪري حساب برابر ڪرڻ جي دعويٰ ڪئي۔ حالتن مان لڳو ته اهو جواب به ڪنهن اندروني سمجهه موجب هو، جنهن کان پوءِ سڌا حملا روڪيا ويا ۽ معاملو بيان بازي تائين محدود رهيو۔
جون واري ڇڪتاڻ کان پوءِ عمان ۾ شروع ٿيندڙ ڳالهيون ڪامياب نه ٿي سگهيون۔ اصل ۾ ٽرمپ انتظاميا ايران کان 2015ع جي ايٽمي معاهدي کان وڌيڪ رعايتون وٺڻ ۾ ناڪام رهي۔ ان معاهدي ۾ ايران پنهنجي جوهري پروگرام تي پابندين تي راضي ٿيو هو ۽ يورينيم افزودگي کي ڪنٽرول ڪرڻ جو نظام به طئي ٿيو هو۔ پر ڊونلڊ ٽرمپ اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ ان معاهدي کي رد ڪري ايران تي وڌيڪ پابنديون لاڳو ڪيون۔ تنهن هوندي به ايران کي آمريڪي شرطن موجب نئين معاهدي تي راضي نه ڪري سگهيو۔ صدر ٽرمپ جا ايران بابت ارادا ڪجهه حد تائين غير واضح لڳن ٿا۔ ڇا هو رڳو دٻاءُ ذريعي وڌيڪ رعايتون وٺڻ چاهي ٿو يا تهران ۾ موجوده نظام کي تبديل ڪرڻ جو خواهشمند آهي؟ پر سپريم ليڊر آيت الله علي خامنه اي جي قيادت هيٺ موجود حڪومت کي هٽائڻ جي صورت ۾ آمريڪا وٽ ڪو واضح متبادل نظر نٿو اچي۔
اسرائيل اڳوڻي ولي عهد رضا پهلوي کي متبادل طور پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي۔ سوشل ميڊيا مهمن ذريعي اهو تاثر ڏنو ويو ته ايراني عوام کيس نجات ڏيندڙ طور ڏسي رهيو آهي، پر زميني حقيقت اها آهي ته ڪيترائي ايراني اڃا تائين سندس والد محمد رضا پهلوي جي دور جي سختين کي نه وساري سگهيا آهن۔ رضا پهلوي ڏهاڪن کان ملڪ کان ٻاهر رهيو آهي ۽ کيس گهڻي عوامي حمايت حاصل ٿيڻ مشڪل لڳي ٿي۔
ڊسمبر ۽ جنوري دوران ايران ۾ معاشي حالتن خلاف ملڪ گير احتجاج ٿيو، جنهن کي سختي سان دٻايو ويو۔ آمريڪا احتجاج ۾ مارجي ويلن جو انگ تمام گهڻو ٻڌايو، جڏهن ته ايران ان کي رد ڪيو۔ ٽرمپ ان وقت مظاهرين سان همدردي ظاهر ڪئي، پر عملي مدد نظر نه آئي۔ نتيجي ۾ ايراني حڪومت لاءِ مظاهرين کي پرڏيهي ايجنٽ قرار ڏيڻ آسان ٿي ويو ۽ احتجاج آهستي آهستي ختم ٿي ويو۔ ان کان پوءِ ٽرمپ ٻيهر ايران جي ميزائل ۽ جوهري پروگرام کي جواز بڻائي خليج ۾ فوجي موجودگي وڌائي۔ عمان ۽ جنيوا ۾ آمريڪا ۽ ايران وچ ۾ ڳالهيون ٿيون۔ ايران جو چوڻ آهي ته ڳالهين ۾ اڳڀرائي ٿي آهي، پر ساڳئي وقت آمريڪا دٻاءُ وڌائڻ جاري رکيو آهي۔ ايران جو چوڻ آهي ته هو جوهري پروگرام تي ڪجهه پابنديون قبول ڪري سگهي ٿو، پر ميزائل پروگرام کي ريڊ لائن سمجهي ٿو۔ آمريڪا هن نقطي تي واضح موقف ظاهر نه ڪيو آهي، جيتوڻيڪ ميزائل پروگرام محدود ڪرڻ ۽ خطي ۾ پراڪسي گروهن جي مدد روڪڻ جا اشارا ڏنا ويا آهن۔
اسرائيلي وزيراعظم بينجمن نيتن ياهو به واشنگٽن جا دورا ڪري ايران خلاف سخت موقف اختيار ڪرڻ تي زور ڀريو آهي۔ بهرحال، لڳي ٿو ته ٽرمپ مڪمل طور تي اسرائيلي موقف سان متفق ناهي، نه ئي هو رضا پهلوي کي متبادل طور مڃڻ لاءِ تيار نظر اچي ٿو۔ موجوده صورتحال ۾ آمريڪا شايد فوجي دٻاءُ ذريعي ايران کان وڌيڪ رعايتون وٺڻ چاهي ٿو، پر جيڪڏهن ايران سڀ شرط قبول نه ڪري ته پوءِ آمريڪا ڇا ڪندو اهو سوال اڃا تائين جواب طلب آهي۔
آمريڪا جا ويجها عرب اتحادي به ايران تي حملي جا حامي ناهن۔ سعودي عرب ۽ گڏيل عرب امارات مبينا طور فضائي حدون استعمال ڪرڻ جي اجازت ڏيڻ کان انڪار ڪري چڪا آهن۔ جيڪڏهن آمريڪا حڪومت تبديليءَ جي ڪوشش ڪري ٿو ته ان جا نتيجا خطي لاءِ خطرناڪ ٿي سگهن ٿا۔ اڳ ۾ به عراق، شام ۽ ليبيا ۾ حڪومتن جي تبديليءَ جون ڪوششون ڊگهي افراتفريءَ جو سبب بڻيون آهن۔ آمريڪا شايد طاقت جو مظاهرو ڪري سگهي، پر ان جا نتيجا سنڀالڻ آسان نه هوندا۔ ايراني عوام، حڪومت کان ناراض هجڻ باوجود، پرڏيهي مداخلت جي حمايت ڪرڻ لاءِ تيار نه هوندا۔ ڪنهن به فوجي ڪارروائي سان وچ اوڀر ۾ شديد ڇڪتاڻ ۽ غير يقيني صورتحال پيدا ٿي سگهي ٿي، جيڪا ٻين ملڪن تائين به پکڙجي سگهي ٿي۔ تنهن ڪري سوال اڃا به قائم آهي: ڇا آمريڪا واقعي ايران ۾ ڪو واضح ۽ حاصل لائق مقصد رکي ٿو، يا اهو رڳو دٻاءُ جي سياست ذريعي حالتن کي پنهنجي حق ۾ موڙڻ چاهي ٿو؟
آمريڪا جا ويجها عرب اتحادي به ايران تي حملي جا حامي ناهن۔ سعودي عرب ۽ گڏيل عرب امارات مبينا طور فضائي حدون استعمال ڪرڻ جي اجازت ڏيڻ کان انڪار ڪري چڪا آهن۔ جيڪڏهن آمريڪا حڪومت تبديليءَ جي ڪوشش ڪري ٿو ته ان جا نتيجا خطي لاءِ خطرناڪ ٿي سگهن ٿا۔ اڳ ۾ به عراق، شام ۽ ليبيا ۾ حڪومتن جي تبديليءَ جون ڪوششون ڊگهي افراتفريءَ جو سبب بڻيون آهن۔ آمريڪا شايد طاقت جو مظاهرو ڪري سگهي، پر ان جا نتيجا سنڀالڻ آسان نه هوندا۔ ايراني عوام، حڪومت کان ناراض هجڻ باوجود، پرڏيهي مداخلت جي حمايت ڪرڻ لاءِ تيار نه هوندا۔ ڪنهن به فوجي ڪارروائي سان وچ اوڀر ۾ شديد ڇڪتاڻ ۽ غير يقيني صورتحال پيدا ٿي سگهي ٿي، جيڪا ٻين ملڪن تائين به پکڙجي سگهي ٿي۔ تنهن ڪري سوال اڃا به قائم آهي: ڇا آمريڪا واقعي ايران ۾ ڪو واضح ۽ حاصل لائق مقصد رکي ٿو، يا اهو رڳو دٻاءُ جي سياست ذريعي حالتن کي پنهنجي حق ۾ موڙڻ چاهي ٿو؟
