21 فيبروري 2026ع تي سنڌ اسيمبليءَ هڪ ڀيرو ٻيهر اهو ئي فيصلو ورجايو، جيڪو اها 2019ع ۽ 2024ع ۾ به ڪري چڪي هئي. اسيمبلي سنڌ کي ورهائڻ يا ڪراچي کي سنڌ کان ڌار ڪرڻ واري هر تجويز کي رد ڪري ڇڏيو. وڏي وزير سيد مراد علي شاهه طرفان پيش ڪيل قرارداد ۾ واضح چيو ويو ته ڪراچي ڪالهه به سنڌ جو حصو هئي، اڄ به سنڌ جو حصو آهي ۽ هميشه رهندي. پاڪستان جي آئين جو آرٽيڪل 239 چوي ٿو ته ڪنهن به صوبي جون حدون ان وقت تائين تبديل نٿيون ٿي سگهن، جيستائين لاڳاپيل صوبائي اسيمبلي ٻه ڀاڱي ٽي اڪثريت سان ان جي منظوري نه ڏئي. تنهن ڪري سنڌ اسيمبلي جو هي فيصلو صرف علامتي اهميت نٿو رکي، پر آئيني طور فيصلائتو آهي.
پاڪستان جي وجود سان سنڌ جو تعلق اتفاقي نه، پر بنيادي آهي. مارچ 1940ع واري قراردادِ لاهور کان به اڳ، آڪٽوبر 1938ع ۾ ڪراچيءَ ۾ سائين جي. ايم. سيد ۽ سر حاجي عبدالله هارون جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل سنڌ پراونشل مسلم ليگ جي اجلاس هڪ اهڙي قرارداد منظور ڪئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن ۽ هندن لاءِ الڳ قومي حيثيتن ۽ جدا سياسي بندوبست جي ڳالهه ڪئي وئي. ان کان ٽي سال پوءِ، 3 مارچ 1943ع تي، جي. ايم. سيد سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ ۾ پاڪستان واري قرارداد پيش ڪئي، جيڪا منظور ٿي وئي. اهڙيءَ طرح برطانوي هند جي تاريخ ۾ سنڌ اها پهرين قانون ساز اسيمبلي ٿي ، جنهن پاڪستان جي قيام جي باضابطه حمايت ڪئي. ان وقت پنجاب ۾ يونينسٽ پارٽي جي حڪومت هئي، جيڪا ورهاڱي جي سخت مخالف هئي. سرحد صوبي ۾ ڪانگريس جي حمايتي حڪومت هئي، جڏهن ته بنگال سياسي اختلافن جو شڪار هو. صرف سنڌ اهڙو صوبو هو، جتي مسلم ليگ جي حڪومت قومي مطالبي کي قانون ساز فيصلي جي صورت ڏيڻ لاءِ تيار هئي.
26 جون 1947ع تي سنڌ اسيمبلي پاڪستان جي دستور ساز اسيمبلي ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. اهڙيءَ طرح سنڌ پهريون مسلم اڪثريتي صوبو بڻيو، جنهن جمهوري قانون ساز عمل ذريعي پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جي منظوري ڏني. سنڌ پاڪستان ۾ شامل نه ٿي؛ بلڪه سنڌ پاڪستان جي قيام کي ممڪن بڻايو. پاڪستان ٺهڻ وقت ڪراچي، جيڪو سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر، اهم بندرگاهه، واپاري مرڪز ۽ صوبي جي گاديءَ جو هنڌ هو، وفاق حوالي ڪيو ويو ته جيئن اهو نئين ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ بڻجي سگهي. ساڳئي وقت سنڌ جديد تاريخ جي سڀ کان وڏي آباديءَ جي لڏپلاڻ مان هڪ کي به پنهنجي اندر سموئي ورتو. اتر هندستان مان لکين ماڻهو هتي اچي آباد ٿيا، جن جي ٻولي، ثقافت ۽ سماجي روايتون مقامي سنڌي سماج کان مختلف هيون. ڪراچيءَ جي آبادي تيزيءَ سان وڌي وئي، ۽ اردو، جيڪا ان کان اڳ سنڌ ۾ مادري ٻولي طور تقريباً موجود ئي نه هئي، ڪراچيءَ جي اڪثريتي ٻولي بڻجي وئي. گذريل اڻاسي سالن جي تاريخ تي نظر وجهجي ته پاڪستان جي هر وڏي قومي بحران ۾ سنڌ هميشه وفاق سان گڏ بيٺل رهيو آهي.
1971ع ۾ جڏهن اوڀر پاڪستان الڳ ٿي ويو ۽ باقي رهيل پاڪستان مايوسي ۽ انتشار جو شڪار هو، تڏهن شهيد ذوالفقار علي ڀٽو، ملڪ جي واڳ سنڀالي. پاڪستان پيپلز پارٽي، جنهن جو سڀ کان مضبوط سياسي بنياد سنڌ هو، ملڪ کي 1973ع جو متفقه آئين ڏنو، جيڪو اڄ تائين وفاق جي گڏيل اتفاق جو واحد آئيني بنياد آهي. ساڳئي آئين ۾ آرٽيڪل 239 شامل ڪيو ويو. سنڌ صوبو ون يونٽ جي تلخ تجربي مان گذري چڪو هو. 1983ع ۾ جڏهن جنرل ضياءُ الحق جي آمريت پنهنجي عروج تي هئي، تڏهن جمهوريت جي بحالي واري تحريڪ جو سڀ کان وڏو بار سنڌ کنيو. سوين ماڻهو شهيد ٿيا، هزارين جيلن ۾ ويا ۽ بيشمار ماڻهن تشدد برداشت ڪيو. سنڌ پاڪستان ۾ جمهوريت جي بحالي لاءِ رت ڏنو، پر پنهنجي ڏک کي ڪڏهن به وفاق کان ڌار ٿيڻ جي مطالبي ۾ تبديل نه ڪيو. 27 ڊسمبر 2007ع تي جڏهن محترمه بينظير ڀٽو راولپنڊي ۾ شهيد ٿي، تڏهن پاڪستان هڪ ڀيرو ٻيهر خطرناڪ بحران جي ڪناري تي بيٺو هو. اهڙي نازڪ گهڙيءَ ۾ آصف علي زرداري جا ٻه لفظ ــ پاڪستان کَپي ــ رڳو سياسي نعرو نه هئا؛ اهي وفاق کي بچائڻ جو اعلان هئا. انهيءَ سياسي بردباري ئي اڳتي هلي ارڙهين آئيني ترميم ۽ ستين قومي مالياتي ڪميشن ايوارڊ جي راهه هموار ڪئي.
2024ع ۽ 2025ع ۾ جڏهن وفاقي حڪومت گرين پاڪستان انيشيئيٽو تحت سنڌو درياهه جي سرشتي مان ڇهه واهه ڪڍڻ جي تجويز ڏني، تڏهن سنڌ ۾ هڪ وڏي، پرامن ۽ مسلسل عوامي تحريڪ جنم ورتو. 13 مارچ 2025ع تي سنڌ اسيمبلي چولستان ڪئنال منصوبي جي مخالفت ۾ قرارداد منظور ڪئي، ۽ 24 اپريل 2025ع تي وزيراعظم آفيس کي اعلان ڪرڻو پيو ته بين الصوبائي اتفاقِ راءِ کان سواءِ ڪو به واهه تعمير نه ڪيو ويندو.
سنڌ هڪ ڀيرو ٻيهر پنهنجي ڳالهه طاقت سان نه، پر آئين، جمهوريت ۽ سياسي جدوجهد ذريعي مڃرائي. جيئن 1971ع، 1983ع ۽ 2007ع ۾ ٿيو هو، تيئن 2025ع ۾ به سنڌ وفاق کي ڪمزور ڪرڻ بدران آئين کي مضبوط ڪيو. سنڌ صوبو پاڪستان جي قدرتي گئس جو لڳ ڀڳ 61 کان 62 سيڪڙو ۽ ڪچي تيل جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو، جيتوڻيڪ تازن سالن ۾ خيبر پختونخوا مان تيل جي پيداوار وڌڻ سبب ٻنهي صوبن جي حصيداري هاڻي تقريباً برابر ٿي چڪي آهي. ٿر جا ڪوئلي جا ذخيرا به ملڪ جي توانائي واري نظام جو اهم حصو بڻجي چڪا آهن. ان هوندي به، گئس پيدا ڪندڙ صوبي کي رائلٽي طور صرف 12.5 سيڪڙو ملي ٿي، جنهن کي سنڌ هميشه ناڪافي سمجهندو رهيو آهي. هاڻي ته سنڌ ڪابينا اهو به فيصلو ڪري چڪي آهي ته رائلٽي رقم بدران گئس جي صورت ۾ ورتي وڃي. ڏهاڪن کان سنڌ جي گئس ٻين صوبن جي گهرن کي گرم ڪندي رهي آهي، صنعتون هلائيندي رهي آهي ۽ ڀاڻ جي ڪارخانن کي توانائي فراهم ڪندي رهي آهي. سنڌ ڪڏهن به پنهنجي وسيلن کي ٻين سان ونڊڻ کان انڪار نه ڪيو آهي. هن صرف ايترو چيو آهي ته آئين موجب پيدا ڪندڙ صوبي سان به انصاف ٿيڻ گهرجي.
ڪراچي پاڪستان جي معيشت جو مرڪز آهي. عام اندازن موجب ملڪ جي قومي آمدنيءَ جو پنجاهه کان سٺ سيڪڙو هتي پيدا ٿئي ٿو. پاڪستان جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، اسٽيٽ بئنڪ ۽ پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج به هتي موجود آهن. مختلف آزاد مطالعا ٻڌائين ٿا ته سنڌ حڪومت پنهنجي ئي گاديءَ جي هنڌ جي شهري ايراضيءَ جي پنجين حصي کان به گهٽ زمين تي سڌو سنئون اختيار رکي ٿي. پاڻيءَ جي معاملي ۾ سنڌ جي صورتحال اڃا وڌيڪ نازڪ آهي. سنڌ درياهه جي هيٺئين وهڪري وارو صوبو آهي، تنهن ڪري مٿئين علائقن ۾ ٿيندڙ هر نئين موڙ، هر نئين واهه ۽ هر نئين منصوبي جو سڌو اثر سنڌ تي پوي ٿو.
1991ع واري پاڻي ورڇ واري معاهدي تحت سنڌ لاءِ 48.76 ملين ايڪڙ فوٽ پاڻي مقرر ڪيو ويو ۽ ڪوٽڙي بئراج کان هيٺ گهٽ ۾ گهٽ ڏهه ملين ايڪڙ فوٽ پاڻي ڇڏڻ جو اصول به طئي ڪيو ويو. پر حقيقت اها آهي ته ڪيترن ئي سالن دوران اهو مقدار ٻن ملين ايڪڙ فوٽ کان به گهٽ رهيو آهي. ان جو نتيجو اهو نڪتو آهي ته لکين ايڪڙ زرعي زمين کاراڻ جو شڪار ٿي چڪي آهي، جڏهن ته مينگرووز/ تمر جا ٻيلا، جيڪي ڪڏهن دنيا جي وڏن سامونڊي ٻيلن مان شمار ٿيندا هئا، به سخت متاثر ٿيا آهن.
سنڌ کي ورهائڻ جا حامي چون ٿا ته ڪراچي جي انتظامي نظام ۾ خاميون آهن، انفراسٽرڪچر ڪمزور آهي، شهري سهولتون ناڪافي آهن ۽ بلدياتي ادارا پنهنجي ذميوارين مطابق ڪم نٿا ڪن. انهن مان گهڻيون ڳالهيون حقيقت تي ٻڌل آهن، پر اهي مسئلا رڳو ڪراچي جا نه، پاڪستان جي تقريباً سڀني وڏن شهرن جا آهن. انهن جو حل نئون صوبو ٺاهڻ هرگز ناهي. حقيقت ۾ ڪراچي جي انتظامي مسئلن جا ٻه بنيادي سبب آهن، ۽ انهن مان ڪنهن جو به تعلق سنڌ جي حدن سان ناهي.
پهريون، بلدياتي نظام جي حوالي سان سنڌ ناڪام صوبو نه، پر پاڪستان جو واحد صوبو آهي، جتي چونڊيل بلدياتي ادارا موجود آهن. جون 2023ع ۾ ڪراچي پنهنجو ميئر ۽ ڊپٽي ميئر چونڊيو، جڏهن ته سڄي سنڌ ۾ چونڊيل مقامي حڪومتون ڪم ڪري رهيون آهن. ان جي ابتڙ پنجاب ۽ خيبر پختونخوا ۾ بلدياتي نظام ڊگهي عرصي تائين معطل يا غيرفعال رهيو آهي، جڏهن ته بلوچستان ۾ به اهو نظام ڪمزور ٿيو آهي. تنهن ڪري ضرورت سنڌ کي ورهائڻ جي ناهي، پر ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن ۽ ٽائون ڪائونسلن کي وڌيڪ مالي خودمختياري، مستقل آمدني جا ذريعا ۽ وڌيڪ انتظامي اختيار ڏيڻ جي آهي. ٻيو، شهر جو لڳ ڀڳ چاليهه سيڪڙو حصو اڃا تائين وفاق جي ڪنٽرول هيٺ آهي، جيڪي سول بلدياتي نظام کان ٻاهر آهن. جيڪڏهن ڪراچي جي حڪمراني کي بهتر بڻائڻو آهي ته موجود شهري زمين کي چونڊيل سول ادارن حوالي ڪرڻ گهرجي، نه ڪي سنڌ کي ٽوڙي وفاق جي دائري کي وڌيڪ وڌائڻ گهرجي.
جيڪڏهن ڪنهن هڪ صوبي جون حدون تبديل ٿي سگهن ٿيون، ته پوءِ پاڪستان ۾ ڪنهن به صوبي جون حدون مستقل نه رهنديون. سڀاڻي ساڳيو دليل ڏکڻ پنجاب، هزاره يا ڏاکڻي بلوچستان بابت به ڏنو ويندو. اهڙي سوچ وفاق کي مضبوط نه، پر ڪمزور ڪندي. سنڌ ڪا اهڙي انتظامي لڪير ناهي، جيڪا اوڻيهين صديءَ ۾ ڪنهن برطانوي نقشه ساز ڪاغذ تي ڇڪي هجي. سنڌ دنيا جي قديم ترين تاريخي علائقن مان هڪ آهي، جنهن جو نالو ويدن کان به اڳ موجود هو. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب ان جي پاڙ آهي، ۽ سنڌي ٻوليءَ جي ادبي روايت هزار سالن کان به وڌيڪ پراڻي ۽ لڳاتار جاري آهي. ٻن هزار سالن جي سياسي تبديلين باوجود سنڌ پنهنجي سڃاڻپ برقرار رکي آهي. جنهن صوبي مارچ 1943ع ۾ سڀ کان پهرين پاڪستان جي حق ۾ قرارداد منظور ڪئي، 1973ع ۾ ملڪ کي متفقه آئين ڏنو، 1983ع ۾ جمهوريت لاءِ قربانيون ڏنيون، ڊسمبر 2007ع جي اونداهي رات ۾ پاڪستان کَپي جو نعرو ڏنو، ۽ 2025ع ۾ به آئين جي دائري اندر رهي سنڌو درياهه جي تحفظ لاءِ جدوجهد ڪئي، ان صوبي اهو حق ضرور حاصل ڪيو آهي ته سندس سرحدن، سندس آئيني حيثيت ۽ سندس تاريخي سڃاڻپ تي اعتماد ڪيو وڃي.
سنڌ پاڪستان کي پنهنجي تاريخ ڏني، پهريون گاديءَ جو هنڌ ڏنو ، 1973ع جو آئين ڏنو، گئس ڏني، تيل ڏنو، ڪوئلو ڏنو، بندرگاهن جي آمدني ڏني، لکين لڏي آيل ماڻهن کي پنهنجو گهر ڏنو، ۽ سڀ کان اهم ڳالهه، هر بحران ۾ وفاق سان پنهنجو ناتو نڀايو. ان جي بدلي ۾ سنڌ صرف هڪ ڳالهه گهري آهي: سندس جاگرافيائي سالميت ۽ آئيني وقار جو احترام ڪيو وڃي. پاڪستان جي باني وفاقي وحدتن مان هڪ لاءِ اهو ڪو وڏو مطالبو ناهي. سنڌ پاڪستان سان پنهنجي وفاداري ۽ سخاوت جاري رکندي. پر سنڌ کي ورهائي نٿو سگهجي
