دنيا هن وقت اهڙي دوراهي تي بيٺي آهي جتي عالمي سياست، معاشي مفاد، فوجي حڪمت عملي ۽ سفارتي لاڳاپا هڪ ٻئي سان ايترا ڳنڍيل آهن جو دنيا جي ڪنهن به خطي ۾ پيدا ٿيندڙ ڇڪتاڻ ڪجهه ئي ڪلاڪن اندر سڄي دنيا کي پنهنجي اثر هيٺ آڻي سگهي ٿي. گذريل ڪجهه سالن کان وچ اوڀر عالمي ڌيان جو مرڪز بڻيل آهي، پر تازو آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ جي آبنائي هرمز بابت بيان ۽ ان جي جواب ۾ ايران جي سخت ردعمل هڪ ڀيرو ٻيهر دنيا کي ڳڻتي ۾ مبتلا ڪري ڇڏيو آهي. آمريڪا جو اهو چوڻ ته هو "ممڪن طور آبنائي هرمز جو انتظام سنڀاليندو” ۽ ايران جو اهو خبردار ڪرڻ ته جيڪڏهن تڪرار وڌيو ته سڄو علائقو جنگ جي لپيٽ ۾ اچي سگهي ٿو، ان ڳالهه جي نشاندهي ڪري ٿو ته حالتون معمولي نه پر انتهائي نازڪ رخ اختيار ڪري رهيون آهن.
آبنائي هرمز رڳو هڪ سامونڊي لنگهه ناهي، پر عالمي معيشت جي شهه رڳ سمجهي وڃي ٿي. نار واري علائقي جي تيل پيدا ڪندڙ ملڪن مان خام تيل، قدرتي گئس ۽ توانائي جا ٻيا وسيلا وڏي مقدار ۾ هن رستي ذريعي دنيا جي مختلف ملڪن تائين پهچن ٿا. جيڪڏهن هن رستي ۾ ڪا به وڏي رڪاوٽ پيدا ٿئي، سامونڊي آمدرفت متاثر ٿئي يا جنگي صورتحال پيدا ٿئي ته سڀ کان پهرين عالمي مارڪيٽ ۾ تيل جون قيمتون وڌن ٿيون. ان کان پوءِ مهانگائي، صنعتي بحران، واپار ۾ سستي ۽ معاشي غير يقيني جي هڪ نئين لهر جنم وٺي ٿي، جنهن جا اثر ترقي يافته ۽ ترقي پذير ٻنهي قسمن جي ملڪن تي پون ٿا.
آمريڪا ۽ ايران جا لاڳاپا ڏهاڪن کان ڇڪتاڻ جو شڪار رهيا آهن. ايراني انقلاب کان پوءِ ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ سياسي اختلاف، اقتصادي پابنديون، ايران جو جوهري پروگرام، علائقي ۾ اثر رسوخ جي مقابلي ۽ مختلف تڪرارن سبب بي اعتمادي وڌندي رهي آهي. هر ڪجهه سالن کان پوءِ ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ بيان بازي تيز ٿي ويندي آهي، فوجي سرگرميون وڌي وينديون آهن ۽ دنيا ۾ اهو خدشو پيدا ٿيندو آهي ته متان هي ڇڪتاڻ سڌي جنگ ۾ تبديل نه ٿي وڃي.
هاڻوڪا بيان به انهيءَ سلسلي جي هڪ ڪڙي آهن، پر انهن جي اهميت ان ڪري وڌيڪ آهي جو وچ اوڀر اڳ ئي ڪيترن ئي بحرانن ۾ گهيريل آهي. غزه جي صورتحال، لبنان ۾ غير يقيني، شام جا مسئلا، يمن جي ڊگهي جنگ ۽ نار جي ملڪن جا سلامتي بابت خدشا سڄي علائقي کي حساس بڻائي چڪا آهن. اهڙي ماحول ۾ جيڪڏهن آمريڪا ۽ ايران جي وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌي ٿي ته ان جا اثر رڳو انهن ٻنهي ملڪن تائين محدود نه رهندا، پر سڄو علائقو ۽ عالمي معيشت به متاثر ٿيندي.
ايران پنهنجي ردعمل ۾ واضح ڪيو آهي ته آبنائي هرمز ۾ ڪنهن به قسم جي آمريڪي مهم جوئي علائقائي سلامتي سان گڏ عالمي امن لاءِ به خطرناڪ ثابت ٿي سگهي ٿي. ايران جو چوڻ آهي ته جيڪڏهن ان جي قومي مفادن يا خودمختياري کي نقصان پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ته هو خاموش نه رهندو. ٻئي طرف آمريڪا جو مؤقف آهي ته بين الاقوامي سامونڊي رستن کي محفوظ رکڻ عالمي ذميواري آهي ۽ ڪنهن به ملڪ کي عالمي واپار ۾ رڪاوٽ وجهڻ جي اجازت نه هجڻ گهرجي. اهو ئي بنيادي اختلاف ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ مسلسل ڇڪتاڻ جو سبب بڻيل رهيو آهي.
اصل سوال اهو آهي ته جيڪڏهن هي تڪرار خدا نه ڪري فوجي جنگ ۾ تبديل ٿي وڃي ته سڀ کان وڌيڪ نقصان ڪنهن کي ٿيندو؟ حقيقت اها آهي ته جنگ جو سڀ کان وڏو نقصان هميشه عام ماڻهو ڀوڳيندا آهن. جنگين ۾ معيشت تباهه ٿيندي آهي، بيروزگاري وڌندي آهي، مهانگائي تيزي سان وڌندي آهي، لکين ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏڻ تي مجبور ٿيندا آهن ۽ ايندڙ نسلون به ان جي اثرن کان محفوظ نه رهنديون آهن. جديد دور ۾ جنگ رڳو هٿيارن تائين محدود ناهي رهي، پر اقتصادي پابندين، سائبر حملن، واپاري رڪاوٽن ۽ سفارتي دٻاءَ جي صورت ۾ به جاري رهي ٿي.
پاڪستان جهڙن ملڪن لاءِ به هي صورتحال انتهائي اهم آهي. پاڪستان پنهنجي توانائي جي ضرورتن جو وڏو حصو درآمدي تيل ذريعي پورو ڪري ٿو. جيڪڏهن عالمي مارڪيٽ ۾ تيل جون قيمتون وڌن ٿيون ته ان جو سڌو اثر قومي معيشت، صنعت، زراعت، ٽرانسپورٽ ۽ عام ماڻهن جي زندگي تي پوندو. اڳ ئي مهانگائي ۽ معاشي دٻاءَ کي منهن ڏيندڙ ملڪ لاءِ هي هڪ نئون امتحان ثابت ٿي سگهي ٿو. تنهن ڪري پاڪستان سميت علائقي جي سڀني ملڪن جي خواهش هجڻ گهرجي ته اختلافن جو حل ڳالهين ۽ سفارتڪاري ذريعي نڪري، نه ڪي طاقت جي استعمال سان.
دنيا جي وڏين طاقتن کي اها حقيقت ڪڏهن به وسارڻ نه گهرجي ته جديد دور ۾ ڪنهن به جنگ جو ڪو حقيقي فاتح نٿو ٿئي. فوجي برتري حاصل ڪندڙ ملڪ به وڏو معاشي، سياسي ۽ انساني نقصان ڀوڳيندو آهي، جڏهن ته ڪمزور ملڪ ان جي قيمت ڏهاڪن تائين ادا ڪندا رهن ٿا. پهرين ۽ ٻي عالمي جنگ کان وٺي عراق، افغانستان، شام، ليبيا ۽ ٻين تڪرارن تائين تاريخ اهوئي سبق ڏئي ٿي ته جنگ شروع ڪرڻ ته ڪجهه گهڙين جو ڪم هوندو آهي، پر ان جا زخم نسلن تائين رهندا آهن. انهيءَ ڪري گڏيل قومن جو ادارو ۽ ٻيا عالمي فورم هميشه ڳالهين، سفارتڪاري ۽ پرامن حل تي زور ڏيندا رهيا آهن.
آبنائي هرمز جي اهميت رڳو تيل تائين محدود ناهي، پر اها عالمي واپار، سامونڊي سلامتي ۽ عالمي معيشت جي هڪ اهم رڳ آهي. جيڪڏهن هن سامونڊي لنگهه ۾ مستقل ڇڪتاڻ پيدا ٿي وڃي ته سامونڊي جهازن جي اچ وڃ متاثر ٿيندي، بيمه جا خرچ وڌندا، واپاري سامان جي ترسيل ۾ دير ٿيندي ۽ نتيجي طور دنيا ۾ مهانگائي جي هڪ نئين لهر پيدا ٿي سگهي ٿي. توانائي تي ڀاڙيندڙ صنعتون متاثر ٿينديون، پيداوار گهٽ ٿيندي ۽ بيروزگاري ۾ اضافو ٿي سگهي ٿو.
وچ اوڀر جي ملڪن لاءِ به هي وقت وڏي دانائي جو تقاضو ڪري ٿو. جيڪڏهن علائقي جا ملڪ پنهنجا اختلاف سفارتڪاري بدران طاقت سان حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا ته نقصان سڀني کي ٿيندو. جنگ جي نتيجي ۾ سيڙپڪاري گهٽجي ويندي، ترقياتي منصوبا رڪجي ويندا، تعليم ۽ صحت جهڙا شعبا متاثر ٿيندا ۽ عوام جون ڏکيائون وڌيڪ وڌنديون. پاڪستان هميشه اهو مؤقف اختيار ڪندو رهيو آهي ته عالمي تڪرارن جو حل ڳالهين، سفارتڪاري ۽ باهمي احترام ۾ آهي. جيڪڏهن وچ اوڀر ۾ جنگ جي باهه ڀڙڪي ٿي ته ان جا اثر پاڪستان جي معيشت، درآمدن، برآمدن، زرِ مبادله جي ذخيرن ۽ عام ماڻهن جي زندگي تي به پوندا. پيٽروليم شين جون قيمتون وڌڻ سان ٽرانسپورٽ، زراعت، صنعت ۽ روزمره استعمال جون شيون به مهانگيون ٿي وينديون.
عالمي برادري کي هن موقعي تي خاموش تماشائي بڻجڻ بدران فعال ڪردار ادا ڪرڻ گهرجي. گڏيل قومن، علائقائي تنظيمن ۽ اثرائتن ملڪن کي ڇڪتاڻ گهٽائڻ لاءِ سنجيده سفارتي ڪوششون ڪرڻ گهرجن. اهڙا قدم کنيا وڃن جيڪي اعتماد وڌائين، غلط فهميون ختم ڪن ۽ اهڙن عملن کان پاسو ڪيو وڃي جيڪي صورتحال کي وڌيڪ خراب ڪن.
آبنائي هرمز جي چوڌاري پيدا ٿيل موجوده ڇڪتاڻ هڪ ڀيرو ٻيهر ثابت ڪري ٿي ته دنيا اڳي کان وڌيڪ هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهي. هڪ علائقي ۾ پيدا ٿيندڙ بحران سڄي دنيا جي معيشت، سياست ۽ سفارتڪاري تي اثر انداز ٿئي ٿو. تنهن ڪري ضروري آهي ته سڀئي ڌريون جذبات بدران دانائي، صبر ۽ سفارتڪاري جو رستو اختيار ڪن، بين الاقوامي قانونن جو احترام ڪن ۽ اهڙن قدمن کان پاسو ڪن جيڪي هڪ محدود تڪرار کي وڏي جنگ ۾ تبديل ڪري سگهن. جيڪڏهن ڳالهين جو رستو اختيار ڪيو ويو ته نه رڳو وچ اوڀر پر سڄي دنيا هڪ وڏي بحران کان بچي سگهي ٿي. اهو ئي وقت جو اهم تقاضو ۽ انسانيت جي گڏيل ذميواري آهي.
