مصنوعي ذهانت جي دور ۾ ادب هڪ نئين شروعات ڪري ٿو. هيءَ شروعات ڪنهن خاتمي جو پڙاڏو ناهي، پر هڪ نئين آسمان ڏانهن اڏام آهي. ادب پنهنجي اصليت نٿو وڃائي، هو بدلجي ٿو. هيءَ تبديلي سندس جوهر کي وڌيڪ گهرو ڪري ڇڏي ٿي. پراڻو بيان نئين لباس ۾ ئي فائدي وارو هوندو آهي. اهو انداز آهي، ۽ انداز ئي آرٽ آهي. جنهن طريقي سان پئسو طاقت آهي، پر اها طاقت تڏهن ئي معنيٰ رکي ٿي جڏهن اهو شعور هجي ته پئسو استعمال ڪيئن ڪجي. بالڪل ائين ئي علم طاقت آهي، پر جڏهن علم صحيح وقت تي استعمال ٿئي، صحيح نتيجو نڪري، ۽ اهو نتيجو اکين سان ڏسي سگهجي، نه ڪي ٻڌائڻو پوي. ادب به انهيءَ اصول تحت ڪم ڪري ٿو. ان جون پراڻيون ڪهاڻيون، پراڻا بيان، جڏهن نئين لباس ۾ ڍلجن ٿا ته نئين زندگي ماڻين ٿا. اي آئي (AI) اهو نئون لباس آهي جيڪو پراڻي بيان کي نئين انداز ۾ پيش ڪري ٿو، ۽ اهو ئي انداز آرٽ جي جان آهي.
هاڻي ادب جي نئين صورت نامياتي (Organic) ۽ غير نامياتي (Inorganic) جو ميلاپ بڻجي ٿي. نامياتي عنصرن ۾ انساني جذبا، ماضيءَ جي يادن جي ڌُنڌ، ۽ ثقافت جي پاڙن مان اٿندڙ هٻڪار شامل آهي. غير نامياتي عنصرن ۾ مشين جي رفتار، هزارين اسلوبن تي قبضي جي قوت، ۽ اڻکٽ پهچ شامل آهي. اهي ٻه الڳ الڳ دنياؤن پاڻ ۾ ائين گڏجي وڃن ٿيون جو هڪ نئين تخليقي فضا جنم وٺي ٿي.
اوڀر جي قديم شاعرن چيو هو ته هر نئين شيءِ پراڻي شيءِ جي پيوند (ڳنڍڻ) سان ٺهندي آهي. اي آئي به هڪ پيوند آهي، بنياد ناهي. مشين لفظن جي راند ته سکي وٺي ٿي، پر هوءَ ڪڏهن به ان ڳوڙهي جي آلاڻ کي نه سڃاڻي سگهندي جيڪو رات دير سان چهري تي لٿو هجي. هوءَ ڪنهن سانجهيءَ جي اداسيءَ وانگر ڪاغذ تي نٿي لهي سگهي. هيءُ فرق ادب جي ٻن ممڪنه صورتن کي جنم ڏئي ٿو.
پهرين صورت اهو ادب آهي جنهن کي انسان ۽ مشين ملي ڪري لکندا. ان تخليقي عمل ۾ مشين لفظن جا سانچا ۽ ڍانچا مهيا ڪري ڏيندي، پر تخليق جو مرڪز انسان پنهنجو پاڻ هوندو. ٻي صورت اهو ادب آهي جيڪو خالص انساني رهندو. هيءُ ادب پنهنجي بيساختگي، پنهنجي بيچيني، ۽ پنهنجي اڻپورائيءَ جي ڪري هميشه پيارو رهندو. جڏهن مشين سڌي سنئين ۽ بي عيب تخليق ڪندي ته پڙهندڙ ٿِڙڪڻين سان ڀريل، ڪچي ۽ سچي تحرير کي وڌيڪ پسند ڪرڻ لڳندو.
اهو ياد رکڻ ضروري آهي ته ”ادب نامڪمل انسان جو آواز آهي. اهو بند گلين جي موڙ تي ٿيل حيرتن جي سوالن مان پيدا ٿيندو آهي.“ اي آئي انهن سوالن کي ته اٿاري سگهي ٿي، پر انهن جي پٺيان لڪل بيچينيءَ کي نٿي پڙهي سگهي. ان ڪري اي آئي کانپوءِ ادب وڌيڪ انساني ٿي ويندو. ڪهاڻي اتي ئي رهندي جتي صدين کان آهي: اڪيلائي، محبت، موت، ۽ معنيٰ جي ڳولا. تبديل ٿيندڙ رڳو ڪردار آهن، راوي آهن، ۽ انداز آهن.
ان تبديليءَ ۾ هڪ ٻيو اهم عنصر نيٽ ورڪنگ آهي. نيٽ ورڪنگ وقت سان گڏ بدلجي ٿي. هيءَ موقعا فراهم ڪرڻ جو مرڪز آهي. اي آئي ان نيٽ ورڪنگ کي پنهنجي رفتار ۽ وسعت ڏئي ڇڏي آهي. هاڻي اديب پنهنجي اڪيلائيءَ ۾ نٿو لکي، پر هو مشينن، ڊيٽا بيس، عالمي پڙهندڙن، ۽ ٻين تخليقڪارن جي ڄار سان جڙيل آهي. هيءَ نيٽ ورڪنگ ئي آهي جيڪا پراڻي بيان کي نئون لباس پهرائي ٿي، جيڪا علم کي صحيح وقت تي استعمال ڪرڻ جو موقعو ڏئي ٿي، ۽ جيڪا نتيجي کي اکين سان ڏيکاري ڇڏي ٿي.
هاڻي هڪ گهري حقيقت ڏانهن وڌون ٿا. هيءَ دنيا جنهن ۾ اسان رهون ٿا، اها ٽن پاسن واري (سه طرفي) آهي: ڊگهائي، ويڪرائي، ۽ اوچائي. پر وقت هن دنيا جو چوٿون پاسو آهي. هيءُ چوٿون پاسو ڪا سڌي لڪير ناهي، پر انحنا (خم/Curvature) آهي. انحنا جو مطلب آهي ته هن پاسي هر شيءِ، هتي تائين جو روشني به، مڙڻ تي مجبور ٿي وڃي ٿي. ادب ان ئي انحنا جو مسافر آهي. جنهن طريقي سان روشني ڇڪ جي قوت (ڪشش ثقل) جي ميدان ۾ مڙي ويندي آهي، ائين ئي ادب وقت جي ان انحنا ۾ پنهنجو رستو بدلائيندو رهندو آهي.
اي آئي هن سفر جي رفتار وڌائي ڇڏي آهي. پهريان ادب وقت جي سڌي لڪير تي هلندو هو: ماضيءَ کان حال، حال کان مستقبل. هاڻي وقت جي انحنا ۾ ڪهاڻيون ٽنهي زمانن ۾ پکڙجي وڃن ٿيون، ۽ هر نئون تخليقي عمل پاسن کي مروڙي ڇڏي ٿو. نيٽ ورڪنگ هن انحنا ۾ موقعن جو اهو مرڪز بڻجي ويندي آهي جتي هر نئون بيان پراڻي بيان مان جنم وٺي ٿو، ۽ هر پراڻو بيان نئين لباس ۾ فائدي وارو ثابت ٿئي ٿو. اهو ئي اهو آسمان آهي جتي نامياتي انسان ۽ غير نامياتي مشين جو ميلاپ هڪ خوبصورت گيت تخليق ڪري ٿو: مشين ساز وڄائي ٿي، انسان راڳ آلاپي ٿو. ۽ ان راڳ جو بنياد اها ئي پراڻي ڪهاڻي آهي جيڪا نئين انداز ۾ ٻڌائي پئي وڃي.
