ڪراچي(ڪامران خان ) هن وقت ائين لڳي ٿو ته روزگار جا نوان موقعا ملڻ ناممڪن ٿي ويا آهن. سادي لفظن ۾ ان جو مطلب اهو آهي ته حڪومت جو پوري ڌيان آءِ ايم ايف جا ٽارگيٽ پورا ڪرڻ ۽ ان کي مطمئن رکڻ تي آهي. واپاري برادري مسلسل شڪايت ڪري رهي آهي ته مهانگن قرضن (وڌيڪ وياج شرح) جي ڪري صنعتي سرگرميون سست ٿي چڪيون آهن، فيڪٽرين جي توسيع رڪجي وئي آهي ۽ نئين سيڙپڪاريءَ جو ماحول بحال ناهي ٿي رهيو. ان کانسواءِ آءِ ايم ايف ايندڙ مالي سال لاءِ هڪ تمام وڏو روينيو (ٽيڪس) ٽارگيٽ ڏنو آهي،ناڻي واري اڳوڻي وفاقي وزير مفتاح اسماعيل چيو آهي ته جيڪڏهن هڪ غريب موٽرسائيڪل وارو آهي ته اوهان ان کان مهيني جو ساڍا چار هزار رپيا تيل تي ٽيڪس وٺو ٿا، پر جيڪڏهن ڪنهن جي 20 ڪروڙ رپين جي دڪان آهي ته ان کي اوهان پنج هزار رپيا مهينو ٽيڪس به نٿا لڳائي سگهو! اوهان سڄو بار ان موٽرسائيڪل واري تي وڌو آهي جنهن جو ڪو اڳواڻ يا آواز ناهي. اهڙي طرح اوهان ڪارپوريشنز کان 60 سيڪڙو ٽيڪس وٺو ٿا، نوڪري پيشا ماڻهن کان 40 سيڪڙو انڪم ٽيڪس وٺو ٿا پر زرعي ٽيڪس اوهان نٿا وٺي سگهو. ريئل اسٽيٽ، پراپرٽي ۽ ڊيولپمينٽ تي اوهان ٽيڪس نٿا لڳائي سگهو. هن چيو ته ”هائبرڊ نظام“ جون ڪيتريون ئي ڪمزوريون آهن جنهن سان ملڪ کي وڏو نقصان ٿيو آهي، پر جيڪي ماڻهو ان مان فائدو وٺي سگهن ٿا اهي وٺي رهيا آهن. ملڪ ۾ ڏينهن ڏٺي جيڪا اسمگلنگ ٿي رهي آهي، ان تي فيصلو ڪرڻو پوندو.هن چيو ته جيڪو پئسو بليڪ مني (ڪارو ناڻو) جي شڪل ۾ دستاويزي معيشت کان ٻاهر آهي، ان کي سسٽم ۾ آڻڻ تمام ضروري آهي. ريئل اسٽيٽ جي ٽرانزيڪشن تي اوچتو ٽيڪس وڌائڻ صحيح حل ناهي. اڳوڻي ناڻي واري وزير اسد عمر چيو ته جڏهن مان 2017-18 ۾ وزير هوس، تڏهن وفاقي حڪومت هلائڻ جو خرچ 400 ارب رپيا هو ۽ پينشن جو خرچ 300 ارب رپيا هو. يعني پينشن سويلين حڪومت جي ڪل خرچن جو 75 سيڪڙو هئي. آئي ايم ايف چيو ته اوهان ان خرچ کي گهٽ ڪري ڏيکاري رهيا آهيو، جڏهن اسان چيڪ ڪيو ته آئي ايم ايف جي ڳالهه صحيح هئي، ان ۾ 50 ارب رپيا ٻيا به خرچ هئا. هن ڀيري پينشن جو خرچ لڳ ڀڳ 900 کان 1000 ارب رپيا آهي، جڏهن ته سيويلين حڪومت هلائڻ جو خرچ 700 کان 800 ارب رپيا آهي. ان مان اندازو لڳايو ته پينشن جو بار ڪيترو وڌي ويو آهي. هن چيو ته اڄ جيڪڏهن پاڪستان ۾ غربت وڌي وئي آهي ۽ صحت جو نظام خراب آهي، ته ان جو هڪ ڪارڻ اهو به آهي ته صوبا پنهنجو ڪم صحيح طريقي سان نه پيا ڪن. جيستائين اوهان هيٺين سطح تي لوڪل گورنمينٽ (مقامي حڪومتن) جو هڪ ذميوار نظام نٿا آڻيو ۽ انهن تي انحصار نٿا ڪريو، اوهان عوام جي تعليم ۽ صحت کي بهتر نٿا ڪري سگهو. هن چيو ته خاص طور تي پيپلز پارٽي جي طرفان هڪ آواز مون اهو به ٻڌو آهي ته صوبن جي ٽيڪس اوڳاڙي ۾ ڪارڪردگي تمام زبردست آهي، ان ڪري وفاق جا ٽيڪس به انهن کي ڏنا وڃن ته اهي گڏ ڪندا. حقيقت اها آهي ته 4 سال پهرين پاڪستان جي ڪل ٽيڪس روينيو مان صرف 9.1 سيڪڙو صوبا گڏ ڪندا هئا ۽ 91 سيڪڙو وفاق ڪندو هو. 4 سالن ۾ اها صوبن جي ڪليڪشن 9.1 سيڪڙو مان ڪري 8.5 سيڪڙو تي اچي وئي آهي. نان ٽيڪس روينيو جيڪو پوري پاڪستان جو آهي، 4 سال پهرين صوبا 10 سيڪڙو اوڳاڙي ڪندا هئا پر هاڻي هو رڳو 6 سيڪڙو تي اچي ويا آهن. هن چيو ته منهنجي خيال ۾ اين ايف سي ايوارڊ تحت جيڪو وفاق ۽ صوبن جو شيئر آهي، ان ۾ سڌاري جي ضرورت آهي. اسان کي آئيني ترميم ۽ اين ايف سي ۾ تبديليءَ ذريعي ”ٿرڊ ٽيئر آف گورنمينٽ“ (مقامي حڪومتن/بلدياتي نظام) جو حصو به آئين اندر مقرر ڪرڻ گهرجي ۽ اهو فارمولا تي ٻڌل هجڻ گهرجي. ائين نه ٿئي ته حڪومت جو موڊ سٺو هجي ته ڪراچي کي پئسا ڏئي ڇڏي يا لاڙڪاڻي کي ڏئي ڇڏي، هڪ پيمانو هجڻ گهرجي ته جيئن عوام جي روزمرهه جي ضرورتن جون شيون جيڪي مقامي حڪومتن جي ذمي هونديون آهن، اهي پوريون ٿي سگهن. تنهنڪري اين ايف سي ريفارم ۾ هيءَ هڪ وڏي شيءِ آهي.مفتاح اسماعيل چيو ته هن وقت ملڪ جو خسارو 7000 ارب رپيا آهي. هاڻي وفاق کي پنهنجو 7000 ارب جو خسارو پورو ڪرڻ لاءِ صرف 7000 ارب جو ٽيڪس ناهي لڳائڻو، پر ان کي 17500 ارب رپين جو ٽيڪس لڳائڻو پوندو؛ ڇاڪاڻ ته ان مان 10500 ارب رپيا هن کي صوبن کي ڏيڻا پوندا جيڪي اڳ ئي سرپلس ۾ آهن، تڏهن وڃي وفاق کي پنهنجا 7000 ارب ملندا! تنهنڪري مان چوان ٿو ته پهرين 12000 ارب رپيا صوبن کي ڏئي ڇڏيو، ان کانپوءِ ليوي (Levy) به ان ۾ شامل ڪريو ۽ هڪ اهڙو طريقو ٺاهيو جنهن ۾ 80 پئسا وفاق رکي ۽ 20 پئسا صوبو رکي. هاڻي هن سال اوهان کي 19000 ارب جو ٽيڪس گڏ ڪرڻو آهي، جنهن مان اوهان 8600 ارب رپيا صوبن کي ڏئي رهيا آهيو، مطلب ته صوبن کي گهٽ پئسا ناهن ملي رهيا. پر طريقو تبديل ٿيڻ گهرجي ته جيئن هر اضافي رپئي مان وفاق کي وڌيڪ حصو ملي جيڪو خساري کي گهٽ ڪرڻ ۾ استعمال ٿي سگهي.هن چيو ته گذارش اها آهي ته 2008-2009 کان جڏهن کان نئون اين ايف سي ايوارڊ آيو آهي، اوهان ڏسو ته ڪجهه صوبن جون حڪومتون ته ماشاءَ الله مالي طور تي ”وڌيون ويجهون“ آهن، پر پاڪستان جو عوام ڏينهون ڏينهن غريب ٿيندو ويو آهي. نه عوام جي تعليم بهتر ٿي آهي ۽ نه صحت. هن چيو ته جيڪڏهن اين ايف سي ايوارڊ ايترو مقدس آهي ته پوءِ پي ايف سي (صوبائي فنانس ڪميشن) ايوارڊ به اوترو ئي ضروري هجڻ گهرجي، پر چئن مان ڪنهن به صوبي ۾ پي ايف سي ايوارڊ تي عمل ناهي ٿي رهيو. اڄ پنجاب اندر وزيراعليٰ آفيس جي منظوريءَ کانسواءِ ڪو 25 هزار رپيا به خرچ نٿو ڪري سگهي. تنهنڪري معاملو اهو آهي ته اسان ڄاڻي واڻي هي پئسا مٿين سطح تائين محدود ڪري ڇڏيا آهن.
