گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل آبنائي هرمز مان پيدا ٿيندڙ معاشي بحران ۽ مسئلن جو حوالو ڏيندي چيو آهي ته هن تڪرار جي قيمت پوري انسانيت ادا ڪري رهي آهي. پر ٻئي پاسي تهران مان ايندڙ بيانن مان اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته ايران آمريڪي فوجي طاقت کي خليج فارس ۽ وچ اوڀر مان ڪڍي، پاڻ علائقي ۾ سلامتي ۽ تحفظ جو ذميوار بڻجڻ جو خواب ڏسي رهيو آهي۔
ايراني رهبر اعليٰ مجتبيٰ خامنه اي جي ايڪس اڪائونٽ تي جاري ٿيندڙ بيانن مان اهو اندازو لڳائڻ ڏکيو ناهي ته ايراني اڳواڻ صرف آمريڪي جارحيت ۽ استعمار جي مقابلي جي ڳالهه نٿا ڪن، پر هاڻي پاڻ کي علائقي ۾ فيصلو ڪندڙ طاقت طور پيش ڪري رهيا آهن۔ اهو رويو حقيقت ۾ تسلط، سياسي بالادستي ۽ فوجي بليڪ ميلنگ جو سبب بڻجي ٿو۔ ايران تي آمريڪي حملي کي غلط قرار ڏيندي اصل ۾ انهيءَ اصول جي نشاندهي ڪئي وڃي ٿي ته آمريڪا کي بالادست طاقت هئڻ باوجود اهو حق نٿو ڏئي سگهجي ته هو پنهنجي مرضي مڙهڻ يا ڪنهن ملڪ کي مخصوص فيصلن تي مجبور ڪرڻ لاءِ طاقت جو استعمال ڪري۔ انهيءَ اصول جي بنياد تي سڄي دنيا آمريڪي حملن کي غلط قرار ڏئي ٿي ۽ آمريڪا جي رويي ۾ تبديلي چاهي ٿي۔
ايران کي ملندڙ همدردي، يا ٻين لفظن ۾ آمريڪا جي ويجهن يورپي ساٿين جو هن جنگ ۾ آمريڪا سان گڏ بيهڻ کان پاسو ڪرڻ، ان ئي اصول جي ڪري هو، ته آمريڪا کي ڪنهن خودمختيار ملڪ تي حملو ڪري پنهنجي مرضي مڙهڻ جو ڪو حق ناهي۔ جيتوڻيڪ صدر ڊونلڊ ٽرمپ جي ان اصولي موقف کي عالمي سطح تي حمايت حاصل آهي ته ايران کي ڪڏهن به ايٽمي هٿيار حاصل ڪرڻ جي اجازت نه ملڻ گهرجي۔ ايتري قدر جو هن بحران ۾ ايران جي سفارتي مدد ڪندڙ ملڪ، جهڙوڪ چين ۽ روس، به ايران کي ايٽم بم ٺاهڻ جو حق ڏيڻ لاءِ تيار ناهن۔ ايران ماضي قريب ۾ مرحوم آيت الله علي خامنه اي جي فتوٰي جو حوالو ڏيندي دعويٰ ڪندو رهيو آهي ته ان فتوٰي جي هوندي ايران ڪڏهن به ايٽمي طاقت نه بڻجندو، جيڪا دنيا لاءِ وڏي ضمانت هئڻ گهرجي۔تنهن هوندي به ايران مئي 2018 ۾ ٽرمپ طرفان جوهري معاهدي کي رد ڪرڻ کان پوءِ عالمي نگراني قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ يورينيم کي 60 سيڪڙو تائين افزودہ ڪري ڇڏيو۔ ماهرن جي خيال ۾ هن سطح کي بم لاءِ گهربل 80 يا 90 سيڪڙو تائين پهچائڻ لاءِ ڪجهه مهينن جي محنت ڪافي آهي۔ ڪجهه ماهر ته اهو به سمجهن ٿا ته 60 سيڪڙو افزودہ يورينيم به ڊرٽي بم ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو۔ انهيءَ ڪري آمريڪا سان ڳالهين ۾ افزودہ يورينيم جو مستقبل هڪ اهم سوال بڻيل رهيو آهي، جڏهن ته ايران ساڍا چار سئو ڪلو يورينيم ڇڏي ڏيڻ لاءِ تيار ناهي۔
هن پسمنظر ۾ رهبر اعليٰ مجتبيٰ خامنه اي جا مستقبل بابت بيان دراصل خليج فارس ۽ وچ اوڀر تي ايراني تسلط جي خواهش ظاهر ڪن ٿا۔ ايران جي موجوده فوجي ۽ معاشي حالت ۾ اهو خواب پورو ٿيڻ ممڪن نظر نٿو اچي، پر هڪ وڏي ملڪ جي اڳواڻ طرفان آبنائي هرمز لاءِ نوان اصول ۽ ضابطا ٺاهڻ ۽ سڄي علائقي کي سيڪيورٽي ڏيڻ جون ڳالهيون علائقي جي گادي وارن شهرن لاءِ خطري جي گهنٽي بڻجي سگهن ٿيون۔ تازو بيان ان لحاظ کان پريشان ڪندڙ آهي جو ان ۾ آمريڪا خلاف نعرا هڻڻ سان گڏ سڄي علائقي تي ايران جي تسلط جو دعويٰ به ڪيو ويو آهي۔
خليج فارس ڏينهن جي موقعي تي پنهنجي پيغام ۾ ايراني اڳواڻ چيو ته خليج فارس ۽ آبنائي هرمز لاءِ نئون باب لکيو پيو وڃي۔ خليج فارس جو روشن مستقبل آمريڪا کان پاڪ هوندو۔ هن علائقي جي مستقبل ۾ آمريڪا جو ڪو به ڪردار نه هوندو۔ آبنائي هرمز جي نئين نظام سان سڀ ملڪ فائدو وٺندا۔ خليج فارس ۾ عدم تحفظ جي بنيادي وجهه آمريڪي موجودگي آهي۔ آمريڪي اڊا علائقي جي ملڪن جي سلامتي کي يقيني نٿا بڻائي سگهن۔ ايران آبنائي هرمز جو ڪنٽرول سنڀالي علائقي کي محفوظ بڻائيندو ۽ دشمن طرفان هن سامونڊي رستي جي استحصال کي ختم ڪندو۔ هڪ ٻي بيان ۾ هن چيو ته فساد پکيڙيندڙ پرڏيهين جي جاءِ خليج فارس جي پاڻي هيٺ آهي۔
آمريڪي بحريه کي تباهه ڪرڻ جو اهڙو ئي دعويٰ پاسداران انقلاب جي هڪ جنرل به ڪيو آهي۔ برگيڊيئر جنرل سيد مجيد موسوي چيو آهي ته اسان توهان جي فوجي اڊن جو انجام ڏٺو آهي ۽ توهان جي جنگي جهازن جو انجام به ڏسنداسين۔ اهو سڌو سنئون آمريڪي بحري ٻيڙي کي ٻوڙڻ جي ڌمڪي آهي۔ جيتوڻيڪ اهو دعويٰ ايران جي فوجي صلاحيت سان گهڻو ميل نٿو کائي، پر اهو واضح آهي ته شديد عالمي دٻاءُ باوجود ايراني قيادت امن بدران جنگ ۽ تسلط جي ڳالهه ڪري رهي آهي۔ اهي اڳواڻ اهو به نٿا سمجهن ته پنهنجي خودمختياري جي ڳالهه ڪندي هو ٻين ملڪن جي خودمختياري ۾ مداخلت ڪري رهيا آهن، جڏهن ته ڪنهن ملڪ جا دفاعي معاهدا ۽ فوجي اڊا ڏيڻ جا فيصلا هر ملڪ جو پنهنجو حق آهن۔
موجوده عالمي معاشي حالتن ۾ گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل انتونيو گوئيتريس چيو آهي ته آبنائي هرمز جي مؤثر بندش عالمي معيشت جو ڳلو گھٽي رهي آهي۔ هن چيو ته پابنديون هٽائڻ باوجود به سپلاءِ چين کي بحال ٿيڻ ۾ مهينا لڳندا۔ هن خبردار ڪيو ته تيل، گئس، ڀاڻ ۽ ٻين اهم شين جي ترسيل متاثر ٿي رهي آهي، جنهن سان توانائي، ٽرانسپورٽ، صنعت ۽ خوراڪ جي منڊي متاثر ٿي رهي آهي۔ هر تڪرار وانگر هن تڪرار جي قيمت به پوري انسانيت ادا ڪري رهي آهي ۽ ان جا اثر ڊگهي عرصي تائين رهندا۔
ان وچ ۾ ايراني پرڏيهي وزير عباس عراقچي مختلف ملڪن جي پرڏيهي وزيرن سان رابطا ڪري آمريڪا مخالف سفارتي محاذ ٺاهڻ جون ڪوششون تيز ڪري ڇڏيون آهن۔ هن ڀارت ۽ سوئٽزرلينڊ جي پرڏيهي وزيرن سان به ڳالهيون ڪيون آهن۔ پر ايراني قيادت اهو سمجهڻ ۾ ناڪام آهي ته عالمي سطح تي سندن اڪيلائي جو سبب گذريل 47 سالن دوران اعتماد پيدا ڪرڻ بدران تڪرار ۽ بليڪ ميلنگ جي پاليسي اختيار ڪرڻ آهي۔ هاڻي به آبنائي هرمز جي مسئلي تي هو پوري دنيا جي معيشت کي يرغمال بڻائي پنهنجي مرضي مڙهڻ چاهين ٿا۔ انهن اڳواڻن کي يا ته آمريڪا کي شڪست ڏئي وچ اوڀر تي ايران جي ڌاڪ ويهارڻ جي جلدي آهي، يا پنهنجي ملڪ اندر سياسي اختلاف ڪندڙن کي ڦاسي ڏئي خوف قائم ڪرڻ چاهين ٿا۔ تازو ايراني عدليه اعلان ڪيو آهي ته اصفهان ۾ احتجاج ڪندڙ 21 سالن جي نوجوان ساسان آزادوار جونغاني کي موت جي سزا ڏني وئي آهي۔ پنهنجن نوجوانن کي ڦاسي ڏيڻ ۽ علائقي تي تسلط جو خواب ڏسندڙ ايراني قيادت وٽ پنهنجي عوام جي ڀلائي لاءِ ڪو واضح منصوبو نظر نٿو اچي۔ حيرت جي ڳالهه ناهي ته اهي دنيا جي تڪليف ۾ پنهنجي آرام جو رستو ڳولي رهيا آهن
