لنڊن/ماسڪو(ع آ نيوز) ايران خلاف آمريڪا-اسرائيلي جنگ جا ڊرامائي نتيجا خطي ۽ دنيا لاءِ اڀري رهيا آهن. جنگ خليج رياستن کي غير مستحڪم ڪري ڇڏيو آهي ۽ لکين ماڻهن کي وچ اوڀر ۾ پنهنجا گهر ڇڏڻ تي مجبور ڪيو آهي. جنگ جي ميدان کان پري صارفين ۽ ڪاروبار وڌندڙ تيل جي قيمتن ۽ خليج ۾ سامونڊي ٽرئفڪ ۾ خلل جي ڪري وڌندڙ خرچن کي منهن ڏئي رهيا آهن، آيت الله علي خامنه اي جي موت ماسڪو لاءِ هڪ سفارتي ڌڪ آهي،ايران روس لاءِ هڪ اهم اتحادي ۽ فوجي ساٿي آهي. آيت الله علي خامنه اي جي موت ماسڪو لاءِ هڪ سفارتي ڌڪ آهي. ان کان اڳ، شام ۾ بشار الاسد جي حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو ويو ۽ وينزويلا ۾ آمريڪي فوجن نڪولس مادورو کي پڪڙي نيو يارڪ منتقل ڪيو.بهرحال، وچ اوڀر ۾ تڪرار جي وچ ۾، روس يوڪرين ۾ پنهنجي جنگ ۾ فائدو حاصل ڪري سگهي ٿو ڇاڪاڻ ته آمريڪي فوجي اثاثا هاڻي ڪجهه حد تائين ماسڪو کان هٽائي ويا آهن. پيرس انسٽيٽيوٽ آف پوليٽيڪل اسٽڊيز ۾ سينٽر فار انٽرنيشنل اسٽڊيز ۾ اسسٽنٽ پروفيسر نڪول گريوسڪي، بي بي سي کي ٻڌايو ته "پيٽريٽ ميزائل ۽ انٽرسيپٽر اسٽاڪ ۾ گهٽتائي روس لاءِ فائديمند آهي ڇاڪاڻ ته اهو هٿيارن جي مارڪيٽ ۾ يوڪرين جي اختيارن کي محدود ڪري ٿو. ماهرن جو چوڻ آهي ته تهران کي هاڻي وڌيڪ شاهد ڊرون جي ضرورت آهي، پر ان جو يوڪرين جي جنگ ۾ روسي صلاحيتن تي ڪو خاص اثر پوڻ جو امڪان ناهي. آمريڪا ۾ سينٽر فار نان پروليفريشن اسٽڊيز ۾ يوريشيا جي ڊائريڪٽر، حنا نوٽ چوي ٿي ته "يوڪرين جي جنگ جي شروعات جي هڪ خاص مرحلي دوران، روس دفاعي تعاون لاءِ ايران تي ڀروسو ڪري رهيو هو.” ان وقت، ايران ڊرون فراهم ڪيا. اهم ڳالهه اها آهي ته انهن ڊرونز جي پيداوار لاءِ ٽيڪنالاجي ۽ لائسنس پڻ فراهم ڪيا ويا آهن. ‘هاڻي اسان يوڪرين جي جنگ جي اهڙي مرحلي تي آهيون جتي روس کي ايران جي ضرورت ناهي. روس پاڻ شاهد ڊرون تيار ڪري سگهي ٿو.’ انهي دوران، ايران آبناءِ هرمز کي بند ڪري ڇڏيو آهي، جنهن تيل ۽ گئس جي جهازن کي روڪي ڇڏيو آهي ۽ قيمتون وڌائي ڇڏيون آهن. اهو روس کي مالي امداد فراهم ڪري سگهي ٿو ڇاڪاڻ ته يوڪرين جي جنگ ان جي معيشت تي دٻاءُ وڌو آهي. روس جو وفاقي بجيٽ تيل جي برآمدات تي 59 ڊالر في بيرل تي منحصر آهي، پر هاڻي خام تيل جي قيمت ڪجهه وقت لاءِ تقريبن 120 ڊالر في بيرل تائين وڌي وئي آهي. جيئن ته نار ۾ تيل برآمد ڪندڙ اهم ملڪ پنهنجي پيداوار گهٽائي رهيا آهن، روس چين ۽ هندستان جهڙين اهم مارڪيٽن ڏانهن تيل جي برآمدات وڌائي سگهي ٿو.”ڀارت تي اڳ ۾ روسي تيل جي خريداري گهٽائڻ لاءِ دٻاءُ هو، پر هاڻي آمريڪا ان کي هڪ قسم جي اجازت ڏني آهي ته گهٽ ۾ گهٽ ايندڙ مهيني لاءِ ٻيهر روسي تيل خريد ڪري،” ڊيوڊ فائيف چيو، هڪ عالمي توانائي ۽ ڪموڊٽي مارڪيٽ انٽيليجنس ڪمپني آرگس جي چيف اقتصاديات دائود فائيف چيو.ڪجهه مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ روسي تيل تي پابندين کي گهٽائڻ لاءِ به ڳالهيون ٿي رهيون آهن. ايران سان جنگ جو چين تي ڊرامائي اثر نه پيو آهي، پر ان کي اڃا تائين دٻاءُ جو منهن ڏسڻو پئجي سگهي ٿو.سينٽر آن گلوبل انرجي پاليسي جي مطابق، ايران چين جي خام تيل جي درآمد جو صرف 12 سيڪڙو آهي.ان کان علاوه، چين ڪيترن ئي مهينن لاءِ ڪافي تيل ذخيرو ڪيو آهي ۽ ان کان پوءِ آساني سان روس کان مدد حاصل ڪري سگهي ٿو. پر فائيف جي مطابق، چين جو "برآمد تي مبني صنعتي شعبو” متاثر ٿيندو. برآمدچين جي مجموعي گهريلو پيداوار (جي ڊي پي) جو تقريباً 20 سيڪڙو آهن، اهي سڀئي شيون ۽ خدمتون جيڪي چين پيدا ڪري ٿو، ۽ اهي معيشت جو هڪ وڏو محرڪ بڻجي چڪا آهن. آبناءِ هرمز ۾ ۽ ان جي چوڌاري سامونڊي ٽرئفڪ ۾ رڪاوٽون چين لاءِ هڪ وڏو مسئلو نه آهن، پر اولهه ڏانهن ويندڙ چيني سامان لاءِ ائٽلانٽڪ تائين رسائي اهم آهي. عرب جزيره نما جي ٻئي پاسي، باب المندب آبنائے، جيڪو ايشيا، يورپ ۽ آفريڪا کي ڳنڍيندو آهي، يمن جي ايران نواز حوثي باغين جي حملن جو نشانو پڻ رهيو آهي. "اهو تمام گهڻو امڪان آهي ته ڳاڙهي سمنڊ جي ٽرئفڪ ٻيهر سخت متاثر ٿيندي ڇاڪاڻ ته ايشيا کان ڊگهي فاصلي تي هلندڙ ڪارگو جهاز جيڪي ائٽلانٽڪ ۾ داخل ٿيڻ چاهين ٿا، انهن کي ڏکڻ آفريڪا ۽ ڪيپ آف گڊ هوپ جو رخ ڪرڻو پوندو،” فائيف بي بي سي نيوز کي ٻڌايو.لنڊن جي هڪ ٿنڪ ٽينڪ چيٿم هائوس ۾ وچ اوڀر جي ماهر نيل ڪوئليم چوي ٿو. اهو سفر ۾ 10 کان 14 ڏينهن جو اضافو ڪري ٿو ۽، ڪارگو تي منحصر ڪري، هڪ عام جهاز لاءِ تقريباً 2 ملين ڊالر اضافي خرچ ڪري ٿو. برطانيه جي رائل يونائيٽيڊ سروسز انسٽيٽيوٽ جي فلپ شيٽلر-جونز بي بي سي نيوز کي ٻڌايو ته ايران سان جنگ چين کي سفارتي موقعا پڻ فراهم ڪري سگهي ٿي. چيني صدر شي جن پنگ آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ جي برعڪس، هڪ مستحڪم ۽ سمجھڻ واري عالمي اڳواڻ جي طور تي پنهنجي تصوير پيش ڪندو رهندو. ۽ تڪرار بيجنگ لاءِ هڪ موقعو پڻ ٿي سگهي ٿو ته ٽرمپ ٻين حساس معاملن تي ڪيئن رد عمل ظاهر ڪري سگهي ٿو، جنهن ۾ تائيوان به شامل آهي، هڪ خودمختيار ٻيٽ جنهن تي چين دعويٰ ڪري ٿو. ڏکڻ اوڀر ايشيائي ملڪ، جيڪي وچ اوڀر جي تيل ۽ گئس تي تمام گهڻو انحصار ڪن ٿا، جنگ کان سخت متاثر ٿيڻ لاءِ تيار آهن. انهن مان ڪجهه اڳ ۾ ئي سخت ڪفايت شعاري جا قدم لاڳو ڪري چڪا آهن ته جيئن معاشي اثر کي جلد کان جلد گهٽائي سگهجي.
