ايران ۾ بادشاهي جي خلاف جدوجهد جي شروعات ڪميونسٽ پارٽي ”توده پارٽي“ جي نالي سان مشهور ٿي. توده پارٽي 1941ع ۾ قائم ڪئي وئي۔ سلمان محسن اسڪندري توده پارٽي جو پهريون سربراهه هو۔ توده پارٽي مارڪسزم ۽ لينن ازم جي اصولن تي ٻڌل هئي۔ توده پارٽي ايران جي هارين ۽ مزدورن کي منظم ڪرڻ تي سڄو ڌيان ڏئي ڇڏيو۔ تاريخي صفحن جو جائزو وٺجي ته ڪجهه منظرنامو هيٺ ڏنل آهي:
1880ع ۾ ترڪي جي هڪ اخبار ۾، جيڪا ايران ۾ به ڇپندي هئي، سوشلزم بابت هڪ مضمون ڇپيو، جنهن سان ايران ۾ سوشلزم بابت ڄاڻڻ جو آغاز ٿيو۔ پوءِ ٻين ڪجهه اخبارن ۾ ڪارل مارڪس جي نظرين ۽ سندس مشهور ڪتاب "داس ڪيپيٽل” جو ذڪر ٿيڻ لڳو۔ افغان نزاد دانشور جمال الدين اسد عبادي کي ايران ۾ سوشلزم جو ابتدائي دانشور سڏيو وڃي ٿو۔ ويهين صديءَ ۾ ايران ۾ سوشلزم جو نظريو عام ٿيڻ شروع ٿيو هو۔ توده پارٽي سڌو سنئون سوويت يونين کان متاثر هئي۔ توده پارٽي پنهنجي قيام کان وٺي بادشاهه نظام جي جبر جي شڪار رهي۔ توده پارٽي جي سڄي قيادت کي قيد ۽ بند جي سختين کي برداشت ڪرڻو پيو۔ جڏهن روس جي مرد آهن جوزف اسٽالن، آمريڪا ۽ برطانيا جي وزيراعظم چرچل جي وچ ۾ هٽلر جي فاشزم خلاف گڏيل جدوجهد تي اتفاق ٿيو، تڏهن ايران جي حڪومت سياسي پابندي ختم ڪئي ۽ سياسي اڳواڻن کي آزاد ڪيو ويو۔
ٻي عالمي جنگ جي خاتمي کان پوءِ رضا شاه پهلوي اقتدار سنڀاليو ۽ آمريڪا بادشاهه رضا شاه پهلوي جو سڌو سرپرست بڻيو۔ جڏهن مصدق وزيراعظم مقرر ٿيو، تڏهن هن تيل جي صنعت کي قومي بڻائڻ جو فيصلو ڪيو۔ توده پارٽي مصدق جي اصلاحات جي حمايت ڪئي، پر مصدق جي پاليسي ۾ الجھن سبب آمريڪا ۽ برطانيا خلاف مؤثر گڏيل محاذ قائم نه ٿي سگهيو۔ آمريڪا هڪ سازش ذريعي ڊاڪٽر مصدق جي حڪومت جو تختو الٽو ڪيو، جنهن سان توده پارٽي سميت سڀني جمهوري قوتن خلاف سخت ڪارروائي ٿي۔
توده پارٽي جي قيادت ۽ هزارين ڪارڪنن کي گرفتار ڪيو ويو۔ جيڪي اڳواڻ گرفتارين کان بچيا، انهن زيرِ زمين رهي شهنشاهه خلاف مزاحمت جاري رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو۔ توده پارٽي کان علاوه کاٻي ڌر جون ٻيون تنظيمون جهڙوڪ فدائين خلق ۽ مجاهدين خلق به رضا شاه پهلوي جي آمريت خلاف جدوجهد کي منظم ڪرڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيا۔
هن دوران آيت الله خميني شاه ايران خلاف جدوجهد لاءِ پنهنجن پيروڪارن کي منظم ڪيو۔ شاه ايران جي حڪومت جي دٻاءَ سبب آيت الله خميني مشهد ڇڏڻ لاءِ تيار ٿيا۔ پهرين عراق ويا، پر عراق ۾ رهائش مختصر رهي، پوءِ فرانس جي گاديءَ واري شهر پيرس وڃڻ جو فيصلو ڪيو، جتي هو شاه ايران جي حڪومت جي خاتمي تائين رهيا۔
آيت الله خميني جا پيروڪار ايران ۾ شاه خلاف جدوجهد ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو۔ توده پارٽي آيت الله خميني جي مشن جي مڪمل حمايت ڪئي۔ توده پارٽي جي قيادت جو تصور هو ته آيت الله خميني سان گڏ شهنشاهه جي اقتدار جي خاتمي جو مقصد جلد حاصل ٿي ويندو، انهيءَ سبب توده پارٽي واحد جماعت هئي جيڪا آيت الله خميني جي مشن جي آخري وقت تائين حمايت ۾ رهي۔ پر توده پارٽي جي قيادت جو اهو تجربو تاريخي طور تي غلط ثابت ٿيو۔ جڏهن ايران ۾ انقلابي حڪومت مستحڪم ٿي، انقلاب مخالف قوتن خلاف 1983ع ۾ آپريشن شروع ٿيو۔ توده پارٽي به انهيءَ عمل ۾ ڦاسي، جيڪي سزا کان بچيا، انهن کي يورپي ملڪن ۾ پناهه وٺڻي پئي۔ پر توده پارٽي جا ڪارڪن اڃا تائين جدوجهد ۾ مصروف آهن۔ گذريل سال جڏهن آمريڪا ۽ اسرائيل ايران تي حملو ڪيو، توده پارٽي ايران جي خودمختياري بچائڻ لاءِ آمريڪا ۽ اسرائيل جي حملن جي سخت مخالفت ڪئي۔ توده پارٽي ايران ۾ تازي پيدا ٿيل صورتحال بابت پنهنجي موقف کي واضح طور پيش ڪيو آهي ۽ ايران جي موجوده بحران تي پنهنجو بيانيو ترتيب ڏئي ڇڏيو آهي۔
