سنڌ ۾ ڏوهارين خلاف پوليس ڪاررواين ۽ مقابلن جون خبرون روزانو اخبارن ۽ ٽي وي اسڪرينن تي نظر اچن ٿيون. ڪٿي پوليس مقابلي ۾ ڏوهاري مارجي وڃڻ جي دعويٰ ڪري ٿي، ته ڪٿي پوليس اهلڪار زخمي ٿين ٿا. پر سوال اهو آهي ته جيڪڏهن اهڙيون ڪارروايون مسلسل ٿين ٿيون، ته پوءِ به سنڌ جي ڪيترن ئي علائقن ۾ ڏوهاري سرگرميون مڪمل طور ختم ڇو نٿيون ٿين؟ حقيقت اها آهي ته ڏوهاري سرگرمين کي رڳو مقابلي ذريعي ختم نٿو ڪري سگهجي. مقابلو ڪنهن هڪ واقعي جو جواب ٿي سگهي ٿو، پر ڏوهاري نيٽ ورڪ کي ختم ڪرڻ لاءِ ان جي پٺيان موجود مالي، سماجي ۽ انتظامي ڍانچي کي سمجهڻ ضروري آهي. سنڌ جي ڪيترن ئي علائقن ۾ ڏوهاري گروهن کي مقامي سطح تي سهڪار، پناهه، هٿيار، مالي وسيلا ۽ معلومات فراهم ٿيڻ جا مسئلا سامهون ايندا رهيا آهن. جيڪڏهن پوليس ڪنهن هڪ ڏوهاري کي گرفتار يا مقابلي ۾ ماري ڇڏي، پر ان گروهه جو مالي نظام، سهولتڪار ۽ رابطن جو نيٽ ورڪ برقرار رهي، ته ڪجهه وقت کان پوءِ ساڳي نوعيت جي سرگرمي ٻيهر جنم وٺي سگهي ٿي.
ٻيو اهم مسئلو پوليس جي جاچ واري نظام جو آهي. جديد پوليسنگ صرف هٿياربند ڪارروائي جو نالو ناهي. ڏوهه ٿيڻ کان اڳ معلومات گڏ ڪرڻ، شڪي ماڻهن جي نگراني، مالي معاملن جي ڇنڊڇاڻ، موبائل ۽ ٻين دستياب ثبوتن جو قانوني استعمال، شاهدن جو تحفظ ۽ مضبوط چالان تيار ڪرڻ به پوليس جي ذميوارين ۾ شامل آهن. جيڪڏهن جاچ ڪمزور هجي ته گرفتار ٿيل جوابدار عدالت مان آزاد ٿي سگهي ٿو ۽ متاثر ڌر کي انصاف حاصل ڪرڻ ۾ وڌيڪ دير ٿي سگهي ٿي.ان سان گڏ پراسيڪيوشن ۽ عدالتي عمل جي اهميت کي به نظرانداز نٿو ڪري سگهجي. پوليس جي محنت تڏهن نتيجا ڏيندي، جڏهن ڪيس قانوني گهرجون پوريون ڪندي عدالت تائين پهچي ۽ ثبوت اهڙا هجن، جيڪي عدالت ۾ برقرار رهي سگهن. تنهنڪري ڏوهارين خلاف جنگ کي رڳو پوليس بمقابله ڏوهاري طور ڏسڻ بدران پوليس، پراسيڪيوشن، عدليه ۽ انتظاميا جي گڏيل نظام طور ڏسڻ گهرجي.
هڪ ٻيو وڏو سوال پوليس مقابلي بابت پڻ پيدا ٿئي ٿو. هر مقابلي جي دعويٰ جي شفاف ۽ غيرجانبدار جاچ ضروري آهي، ڇو ته قانون جي حڪمراني جو بنياد اهو آهي ته هر شهري سان قانون موجب ورتاءُ ٿئي. جيڪڏهن مقابلي بابت شڪ پيدا ٿئي ته ان جي آزاد جاچ ٿيڻ گهرجي، جيئن پوليس تي عوام جو اعتماد برقرار رهي ۽ حقيقي ڪارروائي به شڪي واقعن جي ڇانوَ ۾ نه اچي.
سنڌ ۾ ڏوهاري سرگرمين جا سماجي ۽ معاشي سبب پڻ اهم آهن. غربت، بيروزگاري، تعليم جي کوٽ، منشيات، قبائلي تڪرار ۽ ڪمزور مقامي حڪمراني جهڙا عنصر ڪيترن ئي علائقن ۾ ڏوهاري ماحول کي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا. انهن مسئلن کي حل ڪرڻ کان سواءِ صرف طاقت جي استعمال سان مستقل امن قائم ڪرڻ ڏکيو آهي.
پوليس جي اندر به سڌارن جي ضرورت آهي. اهلڪارن کي جديد تحقيقاتي تربيت، جديد ٽيڪنالاجي، مناسب وسيلا ۽ قانوني تحفظ فراهم ڪرڻ سان گڏ احتساب جو مضبوط نظام به ضروري آهي. اهڙو نظام، جنهن ۾ سٺي ڪارڪردگيءَ جي حوصلا افزائي ٿئي ۽ غفلت يا قانون جي ڀڃڪڙي تي بنا فرق جي ڪارروائي ٿئي.سنڌ ۾ ڏوهارين خلاف ڪاميابي جو معيار صرف اهو نه هجڻ گهرجي ته ڪيترا ماڻهو گرفتار ٿيا يا ڪيترا مقابلا ٿيا. اصل سوال اهو هجڻ گهرجي ته ڏوهه گهٽ ٿيو يا نه؟ شهرين جو تحفظ وڌيو يا نه؟ ڪيسن ۾ سزا جي شرح بهتر ٿي يا نه؟ ۽ ڇا عام ماڻهو پوليس تي اعتماد ڪرڻ لڳو يا نه؟
ڏوهاري سرگرمين جو مستقل خاتمو بندوق جي زور کان وڌيڪ مضبوط ادارن، بهتر جاچ، تيز ۽ شفاف انصاف، معلوماتي نظام ۽ قانون جي هڪجهڙي عملداري سان ممڪن آهي. پوليس مقابلو ڪنهن وقت ضروري آپريشن جو حصو ٿي سگهي ٿو، پر ان کي امن جو متبادل سمجهڻ مسئلي کي اڌورو ڏسڻ برابر آهي.سنڌ کي اهڙي پوليسنگ جي ضرورت آهي، جيڪا صرف ڏوهاري کي ڳولي نه ڪڍي، پر ڏوهه جي پاڙ تائين پهچي. ڇو ته جڏهن ڏوهاري جو نالو تبديل ٿئي، پر ڏوهاري نظام ساڳيو رهي، تڏهن مقابلا ته ٿيندا رهندا، پر ڏوهه ختم نه ٿيندو. بهتر ڳالهه آهي ته پوليس کي فري هينڊ ڏئي، سموري سياسي ۽ شخصي مداخلت ختم ڪئي وڃي، جيئن سنڌ مان ڏوهن سان گڏ ڏوهارين کي انجام تائين پهچائي سگهجي.
