گذريل سال جي تباهي مچائيندڙ ٻوڏن جي ابتڙ، هن سال چوماسي جو پاڻي پاڪستان جي ميداني علائقن مان ڪنهن وڏي تباهيءَ کان سواءِ گذري ويو. تنهن هوندي به گلگت بلتستان ۽ چترال جا مٿانهان علائقا ان جي اثرن کان مڪمل طور محفوظ نه رهي سگهيا. پاڪستان کان گهڻو پري نه، آگسٽ ۾ نيپال هڪ خوفناڪ قدرتي آفت جو شڪار ٿيو. هماليائي ملڪ ۾ ان وقت هڪ وڏي تباهي تڏهن آئي، جڏهن هماليه جي لنگٽانگ واري علائقي ڀرسان برفاني گليشيئر ۽ جبلن جي پٿرن جو هڪ وڏو حصو لاهيءَ کان هيٺ ڪري پيو. اڌ ڪلاڪ اندر ڀوٽي ڪوشي ۽ ترشولي دريائي نظام ۾ اوچتو پاڻيءَ جي سطح ۾ بي مثال اضافو ٿيو، جيڪو نون ميٽرن تائين پهچي ويو. هن آفت ۾ 1400 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جڏهن ته هزارين ماڻهو لاپتا ٿي ويا. هڪ مهيني کان پوءِ، ڪيترن ڏينهن تائين جاري رهندڙ تيز برساتن سبب جبل جو هڪ وڏو حصو وهي آيل ڪالي گنڊڪي درياهه ۾ ڪري پيو، جنهن سان وڏي مقدار ۾ مٽي، پٿر ۽ ٻيو ملبو پاڻيءَ ۾ شامل ٿي ويو. ٻوڏ ۽ لينڊ سلائيڊنگ جي هن لهر سبب گهٽ ۾ گهٽ ٻن درجن ماڻهن جون حياتيون ضايع ٿيون.
پاڪستان، چين، ڀارت، نيپال ۽ ڀوٽان تباهيءَ جي ان محور تي واقع آهن، جنهن کي هندوڪش-هماليائي جبلستاني نظام چيو وڃي ٿو. ان کي ”ٽيون قطب“ پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته هتي برف ۽ گليشيئرن جو تمام وڏو ذخيرو موجود آهي. ايشيا جا اهي آبي ٽاور ڏهن وڏن دريائي نظامن کي پاڻي فراهم ڪن ٿا ۽ هن خطي ۾ ٻن ارب کان وڌيڪ ماڻهن جي روزگار ۽ زندگيءَ جو سهارو بڻيل آهن. پر عجيب ڳالهه اها آهي ته اهي ئي جبل هن خطي ۾ پاڻي ۽ موسم سان لاڳاپيل قدرتي آفتن جو سبب پڻ بڻجن ٿا. پاڪستان جي بلند علائقن جي حساسيت کي سمجهڻ لاءِ اهو حقيقت اهم آهي، ڇاڪاڻ ته سنڌو سميت ملڪ ۾ وهندڙ ڪيترن ئي دريائن کي پاڻي انهن ئي شاندار جبلن مان ملي ٿو.
نيپال ۾ پيش آيل سانحو پاڪستان لاءِ، خاص طور تي انتهائي نازڪ هندوڪش، قراقرم ۽ اولهه هماليائي علائقن لاءِ، هڪ اڳواٽ خبرداري طور ڏسڻ گهرجي. هي واقعو گلگت بلتستان ۽ خيبر پختونخوا جي جبلن ۾ لڳ ڀڳ هر سال اچڻ وارين نسبتاً ننڍي پيماني جي اوچتين ٻوڏن سان واضح مشابهت رکي ٿو. اسپيس اينڊ اپر ايٽماسفير ريسرچ ڪميشن پنهنجي آگسٽ 2026ع جي رپورٽ ۾ خبردار ڪيو ته ملڪ ۾ 131 اهڙيون برفاني ڍنڍون سڃاڻپ ۾ آيون آهن، جيڪي امڪاني طور خطرناڪ آهن، جن مان اڪثريت گلگت بلتستان ۽ خيبر پختونخوا ۾ موجود آهي. وڌيڪ گرمي پد سبب هڪ مهيني اندر برف کان آزاد امڪاني خطرناڪ برفاني ڍنڍن جو انگ 40 مان وڌي 105 ٿي ويو. اهي انگ اکر انٽرنيشنل سينٽر فار انٽيگريٽيڊ مائونٽين ڊولپمينٽ جي رپورٽ ۾ ظاهر ڪيل خدشن کي وڌيڪ مضبوط ڪن ٿا. اداري جي هندوڪش-هماليائي خطي بابت جائزي ۾ وڏن دريائي وهڪرن وارن علائقن اندر 25,614 برفاني ڍنڍن جي نشاندهي ڪئي وئي آهي. رپورٽ ۾ پوئتي هٽندڙ گليشيئرن ڀرسان پٿرن ۽ مٽيءَ جي بندن سان ٺهيل ڍنڍن مان پيدا ٿيندڙ خطرن کي پڻ اجاگر ڪيو ويو آهي
. نيپال جو سانحو پاڪستان لاءِ هڪ واضح خبرداري سمجهڻ گهرجي. انهن واقعن کي رڳو موسمي تبديلي سان منسوب نٿو ڪري سگهجي، ڇاڪاڻ ته انساني مداخلت قدرتي عملن جي اثرن کي وڌيڪ سنگين بڻائي رهي آهي. برفاني ماحولياتي نظام جي صحت ڪيترن ئي عنصرن تي دارومدار رکي ٿي، جن ۾ ٻيلا، نباتات ۽ مٽيءَ جي مضبوطي اهم آهن. جڏهن ٻيلا ختم ٿين ٿا ته جبلن جون لاهيون کليل ۽ ڪمزور ٿي وڃن ٿيون، جنهن سان برسات ۽ گليشيئرن جي ڳرڻ جو پاڻي وڌيڪ تيزيءَ سان هيٺ لهي ٿو. نتيجي ۾ اوچتيون ٻوڏون وڌيڪ شديد ٿين ٿيون ۽ پنهنجي وهڪري سان وڌيڪ مقدار ۾ مٽي، پٿر ۽ ملبو کڻي اچن ٿيون. انٽرنيشنل سينٽر فار انٽيگريٽيڊ مائونٽين ڊولپمينٽ جي سهڪار سان ڪيل هڪ مطالعي موجب 1992ع کان 2009ع تائين چترال ۾ لڳ ڀڳ 9288 ايڪڙ ٻيلا ختم ٿي ويا. ٻيلا ڪٽجڻ جي سالياني شرح 1992ع کان 2000ع دوران 0.14 سيڪڙو هئي، جيڪا 2000ع کان 2009ع دوران وڌي 0.54 سيڪڙو ٿي وئي. گلگت بلتستان ۾ پڻ ٻيلا ختم ٿيڻ جو رجحان انتهائي ڳڻتيءَ جوڳو آهي، جتي ٻيلي جو مجموعي ڍڪ گهٽجي 615,798 ايڪڙ رهجي ويو آهي، جيڪو علائقي جي ڪل ايراضيءَ جو رڳو 3.57 سيڪڙو آهي. آباديءَ ۾ واڌ ماحول تي دٻاءُ کي وڌيڪ وڌائي ٿي. 1998ع جي آدمشماري ۾ گلگت بلتستان جي آبادي لڳ ڀڳ 8 لک 81 هزار ڄاڻائي وئي هئي، جيڪا 2023ع تائين وڌي لڳ ڀڳ 15 لک ٿي وئي. اهڙيءَ طرح 2023ع ۾ چترال جي آبادي لڳ ڀڳ 5 لک 16 هزار رڪارڊ ڪئي وئي.
ڪمزور زميني ضابطن سان گڏ وڌندڙ آباديءَ جي دٻاءَ سبب ٻوڏ جي نالن جي سڪل پيٽن ۾ به بي ضابطا آباديون قائم ٿي رهيون آهن. آبادي وڌڻ سان زمين جي گهرج وڌي ٿي، جڏهن ته جبلن جي ڇتين ۽ سوڙهين وادين ۾ زمين اڳ ئي محدود آهي. سڪل نالن کي اڪثر بيڪار زمين سمجهي اتي گهر تعمير ڪيا وڃن ٿا، جيڪي اوچتو ايندڙ تيز ٻوڏن جي وهڪري آڏو آخرڪار تباهه ٿي وڃن ٿا.
جولاءِ 2026ع ۾ سپارڪو گلگت شهر ڀرسان هڪ قدرتي گليشيئر مان پاڻي حاصل ڪندڙ نالي جي ڪنارن تي تيزيءَ سان وڌندڙ آبادڪاريءَ کي هڪ سنگين چئلينج قرار ڏنو. سيٽلائيٽ تصويرن ۾ 2023ع جي تعميراتي سرگرمين جو ڏهه سال اڳ جي صورتحال سان مقابلو ڪرڻ سان معلوم ٿيو ته قدرتي وهڪري جي چوڌاري آبادي تيزيءَ سان وڌي آهي. سپارڪو ان ڳالهه تي ڳڻتي ظاهر ڪئي ته سوڙها ٿيندڙ قدرتي وهڪرا تيز پاڻيءَ جي وڏي مقدار کي محفوظ نموني برداشت ڪرڻ جي قابل نه به هجن. نيپال جي سانحي جو گهرو جائزو وٺڻ ضروري آهي ته جيئن اسان پنهنجي برفاني ماحولياتي نظام جي حساسيت سان ان جون هڪجهڙايون سمجهي سگهون. آفتن کي منهن ڏيڻ وارن ادارن کي هن سانحي کي اڳواٽ خبرداري طور وٺڻ گهرجي. جبلن جي دريائن جي ڪنارن تي رهائشي ۽ واپاري تعمير، گڏوگڏ پاڻيءَ جي ڇوڙ وارن علائقن ۾ ٻيلا ڪٽڻ، سختيءَ سان روڪڻ گهرجي، جيئن مستقبل ۾ انساني جاني نقصان کان بچي سگهجي.
