پاڪستان تحريڪ انصاف جي 27 سيپٽمبر واري احتجاجي تحريڪ کي روڪڻ لاءِ حڪومت تحريڪ انصاف جي باني جي ڀينرن، ڪيترن ئي پارليامينٽرين ۽ خيبرپختونخوا جي وزيرن کي گرفتار ڪري ورتو آهي، جڏهن ته اسلام آباد ويندڙ رستا پڻ بند ڪيا ويا آهن. هاڻي ڏسڻو اهو آهي ته جماعت اسلامي جنهن سان آمريڪا ويل وزيراعظم شهباز شريف رابطو ڪري سندس وطن واپس اچڻ تائين لانگ مارچ ملتوي ڪرڻ جي گذارش ڪئي آهي تنهن عارضي طور لانگ مارچ روڪي ڇڏي آهي پر ڏسڻو آهي ته ان سان اڳتي هلي ڳالهيون ڪامياب ٿين ٿيون يا نه.
هن وقت جيڪو منظر سامهون نظر اچي رهيو آهي، اهو ته سڀني جي سامهون آهي، پر پردي جي پويان ڇا ٿي رهيو آهي، ان بابت ڪنهن کي به ڪا پڪ ناهي. رڳو اندازا لڳائي سگهجن ٿا، جيڪي حقيقت کان تمام گهڻو پري به ٿي سگهن ٿا. ممڪن آهي ته ڪنهن ڌر طرفان اهو مطالبو ڪيو ويو هجي ته پاڪستان تحريڪ انصاف خلاف سخت قدم کنيا وڃن ته جيئن صوبن بابت ڪنهن معاملي تي رضامندي حاصل ڪري سگهجي. ڪجهه مبصرن جو اهو به چوڻ آهي ته ڪا تمام وڏي تبديلي اچڻ واري آهي ۽ شايد موجوده سياسي نظام پنهنجي موجوده صورت ۾ برقرار نه رهي سگهي. پر اهي سڀ ڳالهيون ۽ اندازا آهن. حقيقت اها آهي ته ملڪ ۾ سياسي گرمي ۽ ڇڪتاڻ ۾ انتهائي تيزي سان اضافو ٿي رهيو آهي. اهڙن قدمن سان تحريڪ انصاف ۽ ان جي حامين ۾ ڪاوڙ پيدا ٿيڻ فطري ڳالهه آهي.
پاڪستان ۾ آچر 20 سيپٽمبر کان جماعت اسلامي، 25 سيپٽمبر کان هارين جي جماعت ۽ 27 سيپٽمبر کان پاڪستان تحريڪ انصاف الڳ الڳ احتجاجي تحريڪون شروع ڪري رهيون آهن. جماعت اسلامي جو مارچ شروع ٿي چڪو آهي، جنهن جو مرڪز اسلام آباد هوندو، پر انهن ٽنهي احتجاجي تحريڪن جا اثر سڄي ملڪ تي پئجي سگهن ٿا. حڪومتي وزيرن تحريڪ انصاف کي چئلينج ڏنو آهي ته عمران خان لاءِ ماڻهو ٻاهر نه نڪرندا. تحريڪ انصاف جي چيئرمين گوهر علي خان اهو چئلينج قبول ڪندي چيو آهي ته باوجود ان جي ته سندن 700 ڪارڪن گرفتار ڪيا ويا آهن، هو وڌيڪ زور شور سان ٻاهر نڪرندا. جڏهن ته خيبرپختونخوا جي وڏي وزير سهيل آفريدي جو چوڻ آهي ته لڳ ڀڳ ٻه هزار ماڻهو گرفتار ڪيا ويا آهن، پر ان باوجود هو وڏي انگ ۾ ماڻهن کي احتجاجي تحريڪ ۾ شامل ڪري رهيا آهن. پنجاب ۾ وڏي وزير سهيل آفريدي کي عوام کان پري رکڻ لاءِ جيڪا صورتحال پيدا ٿي هئي، ان دوران ممڪن آهي ته ڪجهه عام راهگير به گرفتار ٿي ويا هجن، جنهن سبب گرفتار ٿيل ماڻهن جي صحيح انگ جو تعين ڪرڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو. گرفتاريون حالتن کي وڌيڪ ڇڪتاڻ وارو بڻائينديون آهن.
هن وقت اسلام آباد ويندڙ رستن تي وڏي تعداد ۾ ڪنٽينر لڳايا ويا آهن. اچ وڃ لاءِ تمام گهٽ جاءِ ڇڏي وئي آهي، جنهن کي ڪنهن به وقت مڪمل طور بند ڪري سگهجي ٿو. حڪومت ۾ شامل جماعتن ۽ حڪومت کان ٻاهر موجود جماعتن وچ ۾ ڇڪتاڻ مسلسل وڌي رهي آهي. خود حڪومت به ان صورتحال سبب پريشاني ۾ مبتلا نظر اچي ٿي. وفاقي گهرو وزير محسن نقوي 30 جولاءِ تي پاڪستان جي معيشت بابت هڪ تقريب کي خطاب ڪندي چيو هو ته ”جنهن نظام ۾ اسين رهي رهيا آهيون، اهو تباهه ٿي چڪو آهي.“ ان بيان کان پوءِ حڪومت انهن لفظن کي پنهنجي لاءِ خطري جي طور تي ورتو ۽ ان کان پوءِ هر طرف بي چينيءَ جا آثار نظر اچڻ لڳا. سنڌ اسيمبلي ۾ سنڌ جي امڪاني ورهاڱي خلاف زوردار تقريرن کان پوءِ هڪ قرارداد منظور ڪئي وئي، جنهن ذريعي صوبن يا انتظامي يونٽن بابت تجويز کي رد ڪيو ويو. ماضي جو سبق اهو ئي آهي ته پاڪستان ۾ عوام جي مرضي ۽ شموليت کان سواءِ ڪو نئون نظام اثرائتو ثابت نه ٿيندو.
موجوده حالتن ۾ ڇڪتاڻ جو هڪ وڏو سبب حڪمران جماعتن ۽ مخالف ڌر وچ ۾ مهانگائي ۽ عمران خان جي صحت بابت پيدا ٿيل ٽڪراءُ پڻ آهي. في الحال اقتدار ۾ موجود جماعتون پنهنجو تسلط ختم ڪرڻ، مخالف جماعتن جون ڳالهيون مڃڻ يا عمران خان جو طبي معائنو سندس ذاتي ڊاڪٽر ۽ سندس هڪ ڀيڻ جي موجودگيءَ ۾ ڪرائڻ لاءِ تيار نظر نٿيون اچن. ساڳئي وقت ڪنهن کي به ساڻس ملاقات جي اجازت نه ڏني پئي وڃي. عمران خان جون ڀينرون خدشو ظاهر ڪري رهيون آهن ته کيس جيل اندر موت ڏانهن ڌڪيو پيو وڃي. اهڙو ئي خدشو ڪرڪيٽ جي اڳوڻي آسٽريلوي ڪپتان گريگ چيپل پڻ ظاهر ڪري چڪو آهي. تازو ئي هن بيان ڏنو ته تحريڪ انصاف جو باني جيل ۾ فوت ٿي ويندو. انهن سڀني ڳالهين جي حقيقت تڏهن ئي سامهون اچي سگهي ٿي، جڏهن ڪنهن غيرجانبدار ۽ معتبر شخصيت کي تحريڪ انصاف جي باني سان ملاقات جي اجازت ڏني وڃي يا سپريم ڪورٽ جي فيصلي موجب سندس علاج ڪرايو وڃي. خرابي جي اصل جڙ اهڙي حڪومت آهي، جيڪا پنهنجي مينڊيٽ بابت سوالن کي ختم ڪرڻ ۽ عوامي اعتماد حاصل ڪرڻ ۾ ڪيترن ئي سالن گذرڻ باوجود ڪامياب نه ٿي سگهي آهي. اهڙي حڪومت آئين ۾ اهڙيون ترميمون پڻ ڪري چڪي آهي، جن جي نتيجي ۾ انصاف جي ادارن بابت عام طور تي سوال اٿاريا وڃن ٿا ۽ اهو چيو وڃي ٿو ته هاڻي انتظاميا ئي سڀ ڪجهه آهي، جڏهن ته اسيمبلين جي به ڪا خاص حيثيت نه رهي آهي.
ممڪن آهي ته انتظاميا اندر اهو خيال موجود هجي ته مٿان کان هيٺ تائين سڄي نظام کي تبديل ڪيو وڃي. پر پاڪستان ۾ جاري صورتحال جو حل ان ڪري به نظر نٿو اچي، جو مجموعي طور تي سڄو معاشرو اخلاقي زوال جو شڪار آهي. اشرافيه دولت ۽ عهدن جي لالچ ۾ جائز ۽ ناجائز جي وچ ۾ فرق ختم ڪري ڇڏيو آهي، جڏهن ته عام ماڻهن جي زندگيءَ جي پريشانين، وڌندڙ غربت ۽ پسماندگيءَ جي ڪنهن کي ڪا خاص پرواهه نظر نٿي اچي.
هڪ خيال اهو پڻ آهي ته حڪومت کي اهو خوف آهي ته ماڻهو گهرن مان ٻاهر نڪري سڄي نظام کي ئي لوڏي نه ڇڏين، جيئن بنگلاديش ۾ ٿيو هو. پاڪستان ۾ اخلاقي قدرن ۽ ايمانداريءَ جي کوٽ سبب اهڙي امڪان کي ڪجهه حلقا گهٽ سمجهن ٿا. بنگلاديش ۾ فوج عوام سان گڏ ٿي وئي ۽ 15 سالن کان هلندڙ حسينه واجد جي حڪمراني جو خاتمو آندو ويو. ان کان پوءِ وچولي مدي واري عبوري حڪومت قائم ڪئي وئي، جنهن کي ڊگهو ڪرڻ باوجود مجموعي طور تي قبوليت حاصل رهي. عوامي ليگ تي پابندي لڳائي وئي. نين چونڊن جي نتيجي ۾ بنگلاديش نيشنلسٽ پارٽي 209 سيٽن سان ٻه ڀاڱي ٽي اڪثريت حاصل ڪئي، جڏهن ته جماعت اسلامي حيران ڪندڙ انداز ۾ 68 سيٽون کٽي مخالف ڌر جو ڪردار ادا ڪرڻ شروع ڪيو. آئين ۾ هڪ وڏي تبديليءَ ذريعي وزيراعظم جي مدي کي ڏهن سالن تائين ڪيو ويو. وزيراعظم کي مڪمل انتظامي اختيار حاصل آهن، جڏهن ته مقامي بلدياتي ادارن وٽ مالي معاملن ۾ محدود اختيار آهن. هڪ آئيني جمهوري نظام ٻيهر بحال ٿي چڪو آهي، جيڪو مستقبل ۾ وڌيڪ بهتر به ٿي سگهي ٿو. بيشمار مسئلن باوجود بنگلاديش ڪنهن حد تائين سياسي ۽ معاشي استحڪام ڏانهن وڌندو نظر اچي ٿو. ان جي ابتڙ پاڪستان هڪ وڏي بحراني صورتحال مان گذري رهيو آهي ۽ ان بحران جي خاتمي جا واضح آثار نظر نٿا اچن. سياسي جماعتون اڪثر پٺئين دروازي کان اقتدار حاصل ڪرڻ جون خواهشمند رهنديون آهن، جنهن سبب اهي عوام کان پري ٿي وڃن ٿيون.
هن وقت احتجاج ڪرڻ ۽ ان کي ناڪام بڻائڻ جو ميدان ٺهي چڪو آهي، جيڪو ملڪ ۾ بي يقيني ۽ عدم استحڪام ۾ وڌيڪ اضافو ڪري رهيو آهي. تحريڪ انصاف پوري قوت سان ٻاهر نڪرڻ جي تياري ڪري رهي آهي. معاشي پريشانين ۾ ورتل عوام به هن تحريڪ ۾ شامل ٿي سگهي ٿو. تحريڪ انصاف ڪيترن ئي ڏينهن تائين اها تحريڪ جاري رکڻ چاهي ٿي. تحريڪ انصاف سختين جو مقابلو ڪري رهي آهي. شايد ايندڙ ڏينهن ملڪ جي سياست جي نئين رخ جو تعين ڪرڻ وارا ثابت ٿين.
