سنڌ جي سياسي، سماجي، فڪري ۽ ادبي تاريخ ۾ ڪجهه شخصيتون اهڙيون هونديون آهن، جن جي جدوجهد ڪنهن هڪ سياسي دور، جماعت يا شعبي تائين محدود نه رهندي آهي، پر وقت گذرڻ سان گڏ سندن فڪر، ڪردار ۽ عوامي خدمتون ايندڙ نسلن لاءِ به رهنمائيءَ جو ذريعو بڻجي وينديون آهن. ڪامريڊ روچي رام به اهڙي ئي گهڻ رخي ۽ روشن فڪر رکندڙ شخصيت هو، جنهن پنهنجي ڊگهي زندگيءَ جو وڏو حصو قانون، تعليم، سياست، صحافت، ادب، انساني حقن ۽ هاري مزدور تحريڪ جي خدمت ۾ گذاريو. سندس جنم ڏينهن 21 آگسٽ تي ملهائڻ، سنڌ جي ترقي پسند سياسي ۽ فڪري تاريخ جي هڪ اهم باب کي ٻيهر ياد ڪرڻ جو موقعو فراهم ڪري ٿو.
ڪامريڊ روچي رام 21 آگسٽ 1928ع تي مٺي، ضلعي ٿرپارڪر ۾ تنومل لوهاڻي جي گهر ۾ جنم ورتو. سندس ابتدائي تعليم مٺيءَ ۾ ٿي، جتي هن سنڌي، سنسڪرت ۽ هندي ٻولين جو علم حاصل ڪيو. مئٽرڪ پاس ڪرڻ کان پوءِ 1946ع ۾ ڊي. جي. نيشنل ڪاليج حيدرآباد ۾ داخلا ورتائين، پر برصغير جي ورهاڱي ۽ ان جي نتيجي ۾ سنڌ جي سماجي، سياسي ۽ تعليمي ماحول ۾ آيل وڏي تبديلي سندس تعليم جي سلسلي کي متاثر ڪيو ۽ کيس واپس مٺيءَ موٽڻو پيو.
تعليم سان سندس وابستگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جو عزم البت برقرار رهيو. 1949ع ۾ ڪراچيءَ جي ايس. ايم. لا ڪاليج ۾ داخلا ورتائين. 1951ع ۾ ايل. ايل. بي جي فرسٽ ايئر جو امتحان پاس ڪيائين ۽ 1952ع ۾ قانون جي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ حيدرآباد ۾ وڪالت جي عملي زندگي شروع ڪيائين. 1954ع ۾ سنڌ يونيورسٽي مان بي. اي. آنرس ڪرڻ کان پوءِ ميرپورخاص ۾ وڪالت اختيار ڪيائين. 1961ع ۾ ميرپورخاص ۾ لا ڪاليج قائم ٿيو ته کيس اتي پروفيسر مقرر ڪيو ويو. اهڙيءَ ريت قانون، تعليم ۽ سماجي شعور سندس عملي ۽ فڪري زندگيءَ جا اهم بنياد بڻجي ويا.
روچي رام جي سياسي شعور ۽ سرگرميءَ جي شروعات به سندس شاگرديءَ واري دور ۾ ٿي. هن انڊين نيشنل ڪانگريس سان وابستگي اختيار ڪئي. 1956ع ۾ حسين شهيد سهروردي جي اڳواڻيءَ واري عوامي ليگ ۾ شامل ٿيو، جڏهن ته 1958ع ۾ نيشنل عوامي پارٽيءَ جو ميمبر بڻيو. ڪميونسٽ پارٽي ۽ سنڌ هاري ڪميٽيءَ سان پڻ سندس ويجها لاڳاپا رهيا. سياست سندس لاءِ اقتدار حاصل ڪرڻ جو ذريعو نه، پر سماج جي محروم ۽ محنت ڪش طبقن جي حقن لاءِ جدوجهد جو وسيلو هئي.
هارين ۽ مزدورن جي حقن لاءِ سندس عملي ڪردار ئي اهو سبب بڻيو، جو سندس ساٿي کيس محبت، اعتماد ۽ احترام سان ’ڪامريڊ‘ سڏڻ لڳا ۽ اڳتي هلي اهو لقب سندس نالي جو مستقل حصو بڻجي ويو. هو سنڌ جي نامور هاري اڳواڻن ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي ۽ ڪامريڊ غلام محمد لغاري جو ساٿي، دوست ۽ همسفر رهيو. هاري مسئلن، سماجي ناانصافين ۽ محروم طبقن جي حقن بابت سندس سوچ جو مرڪز عوام جي ڀلائي، سماجي انصاف، جمهوريت ۽ انساني برابري هو.
سندس سياسي زندگيءَ ۾ شهيد ذوالفقار علي ڀٽي سان ذاتي دوستي ۽ مير خاندان سان ويجهن لاڳاپن جو به اهم ڪردار رهيو. هو پاڪستان پيپلز پارٽيءَ سان وابسته ٿيو ۽ 1967ع ۾ ٿرپارڪر ضلعي جو پيپلز پارٽيءَ جو پهريون صدر مقرر ٿيو. سندس سياسي سفر جو هڪ اهم ۽ قابل ذڪر پاسو آمراڻين حڪومتن خلاف مزاحمت به هو. ايوب خان، يحيٰ خان ۽ ضياءَ الحق جي مارشلائن جي دور ۾ کيس قيد ۽ مختلف سختين کي منهن ڏيڻو پيو، پر انهن آزمائشن سندس عوام دوست سياسي سوچ ۽ جمهوري وابستگيءَ کي ڪمزور نه ڪيو.
روچي رام جي شخصيت جو دائرو سياست تائين محدود نه هو. هو وسيع مطالعي، گهري مشاهدي ۽ ترقي پسند سوچ رکندڙ دانشور پڻ هو. انساني حقن جي شعبي ۾ هن ڊگهي عرصي تائين انساني حقن جي ڪميشن ۽ ڪائونسل سان وابسته رهي خدمتون سرانجام ڏنيون. سنڌ يونيورسٽي جي لا ڪاليجز جي بورڊ آف گورنرس جو ميمبر پڻ رهيو. قانون جي علم کي انساني حقن ۽ سماجي انصاف سان ڳنڍڻ سندس فڪري ڪردار جو اهم پاسو هو. وڪالت جي شعبي ۾ به روچي رام جو سفر غير معمولي طور ڊگهو رهيو. 2003ع ۾ جڏهن هن وڪالت جا پنجاهه سال مڪمل ڪيا ته ميرپورخاص بار ايسوسيئيشن سندس خدمتن جي اعتراف ۾ گولڊن جوبلي تقريب منعقد ڪئي. ان موقعي تي هن وڪالت تان رٽائرمينٽ جو اعلان ڪيو. پنج ڏهاڪن تي پکڙيل سندس قانوني زندگي رڳو هڪ وڪيل جي پيشوراڻي سفر جي ڪهاڻي نه هئي، پر سنڌ جي عدالتي، سماجي ۽ سياسي زندگيءَ سان گهري وابستگيءَ جو به هڪ ڊگهو باب هئي.
روچي رام جي فڪري ۽ ادبي خدمتن کي به سندس مجموعي ڪردار کان الڳ ڪري نٿو ڏسي سگهجي. هن سياست، حالتنِ حاضره، سياحت، ثقافت، سماج ۽ سنڌ جي مختلف مسئلن تي وڏي تعداد ۾ مضمون لکيا. سندس ڇپيل تصنيفن ۾ ’هندولا‘، ’ڏنم هوت هٿن سان‘، ’ڳالهيون ڪاڪ ڪنڌيءَ جون‘، ’نيئن سياسي سوچ‘ ۽ ’ٽيننسي ايڪٽ جو سنڌي ترجمو‘ شامل آهن. سندس لکڻين مان سندس وسيع مطالعو، ترقي پسند فڪر، سنڌ سان گهري محبت ۽ سماجي مسئلن بابت سنجيده دلچسپي چٽيءَ ريت نظر اچي ٿي.
سندس فڪري ۽ مطالعاتي سفر سنڌ جي حدن تائين محدود نه رهيو. هن ڪيترائي ڀيرا ڀارت جا دورا ڪيا، ٽي ڀيرا آمريڪا، چار ڀيرا برطانيا ۽ ان کان سواءِ نيپال، بنگلاديش، جرمني ۽ فرانس جو پڻ سفر ڪيو. مختلف ملڪن ۾ ڪانفرنسن ۽ علمي سرگرمين ۾ شرڪت دوران کيس مختلف سماجن، سياسي نظامن ۽ فڪري لاڙن کي ويجهو کان ڏسڻ جو موقعو مليو. انهن تجربن سندس مشاهدي ۽ مطالعي جي دائري کي وڌيڪ وسيع ڪيو، جنهن جا اثر سندس لکڻين ۽ سياسي سوچ ۾ پڻ نمايان نظر اچن ٿا.
ڪامريڊ روچي رام جي زندگيءَ جو سڀ کان نمايان پاسو سندس گهڻ رخي شخصيت ۽ عوام سان وابستگي هئي. هو هڪ ئي وقت وڪيل، استاد، سياستدان، ليکڪ، دانشور ۽ هاري مزدور حقن جو آواز بڻجي سامهون آيو. سندس جدوجهد جي بنيادي محور ۾ جمهوريت، سماجي انصاف، انساني آزادي، قانون جي بالادستي ۽ محروم طبقن جي حقن جو تصور موجود رهيو. هن پنهنجي علم، قانوني ڄاڻ ۽ سياسي تجربن کي ذاتي مفادن بدران عوامي ڀلائيءَ لاءِ استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏني.
روچي رام کي ياد ڪرڻ رڳو هڪ تاريخي شخصيت کي ڀيٽا پيش ڪرڻ نه آهي، پر ان فڪر ۽ روايت کي به سمجهڻ آهي، جنهن ۾ علم کي سماجي تبديليءَ جو ذريعو، سياست کي عوامي خدمت، قانون کي انصاف جي فراهميءَ جو وسيلو ۽ جمهوريت کي سماجي آزاديءَ جي بنياد طور ڏٺو وڃي ٿو. اڄ جڏهن سنڌ سماجي، معاشي، سياسي ۽ انساني حقن جي ڪيترن ئي مسئلن کي منهن ڏئي رهي آهي، تڏهن روچي رام جهڙن عوام دوست ڪردارن جي جدوجهد ۽ فڪر کي ٻيهر پڙهڻ جي ضرورت وڌيڪ محسوس ٿئي ٿي.
سنڌ جي سياسي ۽ فڪري تاريخ ۾ ڪامريڊ روچي رام جو نالو ان ڪري اهميت رکي ٿو، جو هن پنهنجي ڊگهي ۽ سرگرم زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي سياسي دورن، آمراڻين حڪومتن، سماجي تبديلين ۽ فڪري چئلينجن کي منهن ڏيندي به عوام دوستي، ترقي پسندي ۽ جمهوريت جو علم بلند رکيو. سندس زندگي اهو سبق ڏئي ٿي ته علم، قانون ۽ سياست تڏهن ئي بامعنيٰ بڻجن ٿا، جڏهن اهي عام انسان جي حقن، آزادي ۽ عزتِ نفس جي تحفظ لاءِ استعمال ٿين. انهيءَ لحاظ کان روچي رام سنڌ جي ترقي پسند فڪر، هاري جدوجهد ۽ عوامي سياست جي تاريخ ۾ هڪ روشن حوالو بڻجي هميشه ياد رهندو.
