انسان جي سماجي تاريخ اصل ۾ محنت، وسيلن ۽ اقتدار جي ورڇ جي تاريخ به آهي. ڪائنات جي وجود کان وٺي انساني سماج مختلف معاشي ۽ سماجي مرحلن مان گذرندو اڄ جي جديد دنيا تائين پهتو آهي. شڪار ۽ گڏيل ملڪيت واري قديم سماج کان غلامداري، جاگيرداري ۽ پوءِ سرمائيداري نظام تائين هڪ ڳالهه مسلسل نظر اچي ٿي: جيڪو طبقو پيداوار جي وسيلن، دولت ۽ اقتدار تي قبضو رکي ٿو، اهو پنهنجي بالادستي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو آهي، جڏهن ته محنت ڪندڙ ۽ پيڙهيل ماڻهو پنهنجي حصي جي حق، عزت ۽ آزادي لاءِ جدوجهد ڪندا رهيا آهن.
اڄ دنيا جي سموري دولت ۽ آسائش جا مالڪ صرف مٿئين طبقي جا ماڻهو ناهن. جديد دنيا جون عمارتون، ڪارخانا، روڊ، بندرگاهون، فصل، صنعتون، ٽيڪنالاجي ۽ روزمرهه جي زندگيءَ جون بيشمار سهولتون انهن لکين ڪروڙين پورهيتن جي محنت جو نتيجو آهن، جيڪي پنهنجي جسم، ذهن ۽ وقت سان سماج کي هلائين ٿا. پر سوال اهو آهي ته پيداوار ڪندڙ ماڻهو پيداوار جي نتيجن مان ڪيترو حصو حاصل ڪري ٿو؟اهو ئي بنيادي معاشي ۽ طبقاتي سوال آهي.ڪارل مارڪس ۽ فريڊرڪ اينگلز سرمائيداراڻي سماج جي تجزئي دوران واضح ڪيو ته سماج اندر طبقاتي تضاد پيداوار جي وسيلن ۽ دولت جي ملڪيت سان گهرو لاڳاپو رکي ٿو.
مارڪس جي خيال ۾ تاريخ کي اڳتي وڌائڻ واري هڪ وڏي قوت طبقاتي جدوجهد آهي. پر طبقاتي جدوجهد جو مطلب صرف ٽڪراءُ يا تشدد نه، پر سماج جي معاشي ڍانچي، ملڪيت ۽ اختيار بابت هڪ تاريخي سوال آهي جيڪي ماڻهو سماج جي دولت پيدا ڪن ٿا، انهن جو سماج جي فيصلا سازيءَ ۾ ڪهڙو حصو آهي؟پورهيت ماڻهو ان وقت خطرناڪ بڻجي ٿو، جڏهن هو پنهنجي اڪيلائيءَ مان نڪري پنهنجي اجتماعي طاقت کي سڃاڻڻ شروع ڪري ٿو. هڪ مزدور ڪمزور ٿي سگهي ٿو، پر هزارين منظم مزدور هڪ وڏي معاشي قوت بڻجي سگهن ٿا. هڪ هاري اڪيلو پنهنجي مسئلي سان وڙهي سگهي ٿو، پر منظم هاري تحريڪ زمين، پاڻي، اجرت ۽ پيداوار جي ورڇ بابت رياستي پاليسين کي چئلينج ڪري سگهي ٿي. هڪ استاد، ڊاڪٽر، صحافي، ماهر، ڊرائيور، مڇي مار، ڪارخاني جو مزدور يا ننڍو واپاري پنهنجي جاءِ تي محدود طاقت رکي سگهي ٿو، پر جڏهن محنت ڪندڙ طبقا پنهنجي گڏيل مفادن کي سمجهن ٿا ته انهن جي اجتماعي طاقت سماج جي رخ کي تبديل ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي.انهيءَ ڪري تاريخ ۾ حڪمران طبقن جي هڪ وڏي حڪمت عملي اها رهي آهي ته پورهيتن کي متحد ٿيڻ کان روڪيو وڃي. ڪٿي مذهب، ڪٿي ذات، ڪٿي ٻولي، ڪٿي نسل، ڪٿي علائقو ۽ ڪٿي سياسي نفرت کي استعمال ڪري محنت ڪندڙ ماڻهن کي هڪ ٻئي کان ڌار ڪيو وڃي ٿو. هڪ غريب کي ٻئي غريب جو دشمن بڻايو وڃي ٿو، جڏهن ته دولت ۽ اختيار جي اصل ڍانچي تي سوال ڪرڻ کان ماڻهن کي پري رکيو وڃي ٿو.پر هتي قومي سوال به اهم آهي. سنڌ جهڙن سماجن ۾ پورهيت جو سوال رڳو اجرت جو سوال ناهي؛ اهو زمين، پاڻي، قدرتي وسيلن، روزگار، تعليم، صحت، ماحول، ثقافتي سڃاڻپ ۽ سياسي اختيار سان پڻ ڳنڍيل آهي. قومي حق ۽ طبقاتي حق هڪ ٻئي جا مخالف نه، پر ڪيترن ئي حالتن ۾ هڪ ٻئي سان ڳنڍيل سوال آهن. ڪنهن قوم جا وسيلا جيڪڏهن عوام جي اڪثريت جي زندگي بهتر ڪرڻ بدران چند طاقتور هٿن ۾ وڃن، ته قومي آزاديءَ جو مقصد به اڌورو رهجي وڃي ٿو سنڌ جي تاريخ ۾ هارين، مزدورن، ماهيگيرن ۽ ٻين محنت ڪندڙ ماڻهن جون جدوجهدون ان ڳالهه جو ثبوت آهن ته هي خطو صرف حڪمرانن جي تاريخ ناهي؛ هي محنت ڪندڙ عوام جي به تاريخ آهي. برطانوي نوآبادياتي دور کان وٺي هاري تحريڪن، مزدور تنظيمن ۽ جمهوري جدوجهدن تائين عوام بار بار پنهنجي حقن لاءِ آواز بلند ڪيو آهي. عالمي سطح تي به صنعتي انقلاب کان پوءِ مزدور تحريڪن اٺ ڪلاڪ ڪم، مناسب اجرت، يونين ٺاهڻ ۽ محفوظ ڪم واري ماحول جهڙا حق حاصل ڪرڻ لاءِ ڊگهي جدوجهد ڪئي.
روسي انقلاب 1917ع، يورپ ۽ آمريڪا جون مزدور تحريڪون، چين جي انقلاب کان اڳ هاري تحريڪون ۽ دنيا جي مختلف نوآبادياتي ملڪن جون آزاديءَ جون جدوجهدون تاريخ جي انهن مرحلن مان آهن، جن مان اهو سبق ملي ٿو ته منظم عوام سياسي ۽ معاشي ڍانچن کي تبديل ڪرڻ جي طاقت رکي ٿو. ساڳئي وقت تاريخ اهو به سيکاري ٿي ته ڪنهن به انقلاب يا تبديليءَ کي صرف اقتدار جي تبديلي تائين محدود ڪرڻ بدران آزادي، انصاف، جمهوريت ۽ عوامي ڀلائيءَ جي ادارن سان ڳنڍڻ ضروري آهي.
اڄ جي سرمائيداراڻي دنيا ۾ ٽيڪنالاجي ۽ مصنوعي ذهانت پيداوار جا نوان دروازا کوليا آهن، پر ساڳئي وقت روزگار جي غيريقيني، مهانگائي، ٺيڪيداري نظام، گهٽ اجرت ۽ دولت جي وڌندڙ غيربرابري جهڙا مسئلا پڻ موجود آهن. عالمي سرمائيداريءَ جي هن مرحلي ۾ پورهيت جو تصور به تبديل ٿيو آهي. ڪارخاني جو مزدور ئي پورهيت ناهي ايپ تي ڪم ڪندڙ ڊرائيور، ڊيليوري رائيڊر، آفيس جو ملازم، صحافي، استاد، فري لانسر، ننڍو هاري ۽ پنهنجي محنت سان گذر سفر ڪندڙ هر ماڻهو پورهيت سماج جو حصو آهي تنهنڪري اڄ جي بنيادي ضرورت پورهيتن جي وچ ۾ نئين اتحاد ۽ نئين سياسي شعور جي آهي. اهڙو اتحاد جيڪو نفرت تي نه، پر برابري، جمهوريت، سماجي انصاف ۽ معاشي حقن تي قائم هجي. پورهيت جي حڪمراني جو مطلب ڪنهن نئين آمريت جو قيام نه، پر اهڙو سماج آهي جتي دولت پيدا ڪندڙ عوام کي فيصلن، وسيلن ۽ اقتدار ۾ حقيقي حصو حاصل هجي.مٿئين طبقي لاءِ سڀ کان وڏو خطرو شايد پورهيت جو غصو نه، پر پورهيت جو شعور، اتحاد ۽ تنظيم آهي. غصي کي ورهائي سگهجي ٿو، پر باشعور ۽ منظم عوام کي ڊگهي عرصي تائين خاموش رکڻ ڏکيو هوندو آهي.
سماجي تبديلي بندوق جي نالي سان نه، پر شعور، تنظيم، جمهوري جدوجهد، علم ۽ اجتماعي عمل سان پائيدار بڻجي ٿي. پورهيت جيڪڏهن پنهنجي طاقت کي سمجهي، هڪ ٻئي جي حقن کي پنهنجو حق سمجهي ۽ ذات، برادري، ٻولي، علائقي ۽ مصنوعي ورهاست کان مٿانهون ٿي معاشي ۽ سماجي انصاف لاءِ منظم ٿئي، ته سماج جي طاقت جو توازن تبديل ٿي سگهي ٿو.آخرڪار تاريخ جو سوال اهو ناهي ته پورهيت ڪيترو خطرناڪ آهي؛ اصل سوال اهو آهي ته جن ماڻهن جي محنت تي سماج بيٺل آهي، انهن کي پنهنجي سماج جي مستقبل جو فيصلو ڪرڻ جو حق ڪڏهن ملندو؟ شايد ايندڙ دور جي سڀ کان وڏي سماجي تبديلي به انهيءَ سوال جي جواب مان جنم وٺندي.
