ڇا پاڪستان ۾ پارلياماني نظام ناڪام ٿي چڪو آهي؟ ڇا پاڪستان جي مسئلن جو حل صدارتي نظام لاڳو ڪرڻ ۾ آهي؟ اهي سوال نوان ناهن. پاڪستان جي پهرين قانون ساز اسيمبلي 1956ع جو آئين منظور ڪيو، جنهن تحت پاڪستان کي وفاقي پارلياماني طرزِ حڪومت هيٺ هلائڻو هو. پر اڍائي سال پوءِ، آڪٽوبر 1958ع ۾، گورنر جنرل اسڪنڊر مرزا فوج جي سربراهه جنرل ايوب خان سان گڏجي ملڪ ۾ پهريون مارشل لا لاڳو ڪيو ۽ پارلياماني آئين ختم ڪيو ويو. اڪثر سياسي جماعتن 1956ع واري آئين جي بحالي جو مطالبو ڪيو، پر جنرل ايوب خان اسڪنڊر مرزا کي هٽائي مڪمل اقتدار تي قبضو ڪري ورتو ۽ 1962ع ۾ پاڪستان تي صدارتي نظام مڙهي ڇڏيو. جنوري 1965ع ۾ صدارتي چونڊون ڪرايون ويون، جن ۾ مادرِ ملت محترمه فاطمه جناح گڏيل اپوزيشن جي اميدوار طور سامهون آئي. فاطمه جناح پارلياماني نظام جي حمايت ڪئي، تنهنڪري فيلڊ مارشل ايوب خان کين "ڀارتي ايجنٽ” قرار ڏنو. ان وقت مشرقي پاڪستان ۾ شيخ مجيب الرحمان ۽ خواجه ناظم الدين، بلوچستان ۾ غوث بخش بزنجو، خيربخش مري ۽ عطاالله مينگل، خيبرپختونخوا ۾ ولي خان ۽ پنجاب ۾ نوابزاده نصرالله خان کان وٺي مولانا مودودي تائين ڪيترين ئي اهم سياسي شخصيتن مادرِ ملت جي حمايت ڪئي. افسوس، ڌانڌلي ذريعي مادرِ ملت کي هارائي ڇڏيو ويو. نتيجي ۾ جنرل ايوب خان جو صدارتي نظام کٽي ويو ۽ مادرِ ملت جو پارلياماني نظام هارائي ويو.
1969ع ۾، ايوب خان جي ئي مقرر ڪيل آرمي چيف جنرل يحيٰ خان کيس اقتدار تان هٽائي پاڻ حڪومت سنڀالي. 1970ع جي چونڊن ۾ مشرقي پاڪستان ۾ عوامي ليگ کي اڪثريت ملي، پر اقتدار منتقل ڪرڻ بدران جنرل يحيٰ خان عوامي ليگ خلاف فوجي آپريشن شروع ڪيو. ان آپريشن گهرو ويڙهه کي جنم ڏنو، جيڪا پاڪ-ڀارت جنگ ۾ تبديل ٿي ۽ بدقسمتي سان پاڪستان ٻه ٽڪر ٿي ويو. نئين پاڪستان ۾ ذوالفقار علي ڀٽو وزيراعظم بڻيو. هن اپوزيشن سان گڏجي 1973ع جو متفقه آئين تيار ڪيو، جنهن تحت هڪ ڀيرو ٻيهر پاڪستان کي وفاقي پارلياماني نظام حوالي ڪيو ويو. مرڪز، پنجاب ۽ سنڌ ۾ پيپلز پارٽي جون حڪومتون هيون، جڏهن ته بلوچستان ۽ خيبرپختونخوا ۾ نيپ ۽ جمعيت علماءِ اسلام جون مخلوط حڪومتون قائم ٿيون. پر انهن حڪومتن کي هڪ سال به هلڻ نه ڏنو ويو. نيپ تي پابندي لڳائي اپوزيشن جي قيادت کي جيل موڪليو ويو.آئين ۾ طئي ٿيل پارلياماني نظام تي ايمانداري سان عمل نه ٿيو، جنهن جو نتيجو 1977ع جي مارشل لا جي صورت ۾ نڪتو. جنرل ضياءُ الحق يارهن سال ملڪ کي اهڙي صدارتي نظام هيٺ هلائيندو رهيو، جنهن ۾ سمورا اختيار هڪ فوجي وردي پهريل صدر وٽ هئا.
1985ع ۾ ضياءُ الحق غير جماعتي چونڊون ڪرايون، جن کان پوءِ نواز شريف پنجاب جو وڏو وزير بڻجي قومي سياست ۾ نمايان ٿيو. ان ئي اسيمبلي اٺين آئيني ترميم ذريعي اهڙو نظام متعارف ڪرايو، جنهن ۾ صدر وٽ وزيراعظم کان وڌيڪ اختيار هئا. 1988ع ۾ صدر ضياءُ الحق پنهنجي ئي آندل وزيراعظم محمد خان جوڻيجو کي برطرف ڪري ڇڏيو. ساڳئي سال 17 آگسٽ تي هوائي حادثي ۾ سندس وفات کان پوءِ چونڊون ٿيون ۽ محترمه بينظير ڀٽو وزيراعظم بڻجي وئي، پر صرف ويهن مهينن کان پوءِ صدر غلام اسحاق خان کيس به برطرف ڪري ڇڏيو. 1990ع ۾ نواز شريف وزيراعظم بڻيو، پر ٻن سالن کان پوءِ کيس به غلام اسحاق خان برطرف ڪيو. هر ڀيري ڪرپشن ۽ خراب حڪمراني جا الزام لڳايا ويا. 1993ع ۾ بينظير ڀٽو ٻيهر وزيراعظم ٿي، پر 1996ع ۾ سندس ئي پارٽي سان واسطو رکندڙ صدر فاروق لغاري کيس به هٽائي ڇڏيو. 1997ع ۾ نواز شريف ٻيهر وزيراعظم ٿيو. هن پهريان سپريم ڪورٽ تي حملي جو الزام منهن ڏنو ۽ پوءِ پنهنجي ئي مقرر ڪيل آرمي چيف کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن کان پوءِ 1999ع ۾ جنرل پرويز مشرف جي فوجي بغاوت جو نشانو بڻيو. جنرل مشرف 2002ع ۾ چونڊون ته ڪرايون، پر اصل اختيار پاڻ وٽ ئي رکيا ۽ نون سالن تائين ملڪ جو مڪمل اختيار سنڀاليائين.
2008ع ۾ سندس اقتدار ختم ٿيو. آصف علي زرداري صدر ۽ يوسف رضا گيلاني وزيراعظم بڻيا. زرداري صدر جا اختيار ٻيهر وزيراعظم ڏانهن منتقل ڪرڻ چاهيا، جڏهن ته نواز شريف کين روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، ڇاڪاڻ ته هو پاڻ به مستقبل ۾ بااختيار صدر ٿيڻ جا خواهشمند هئا. ان وقت مان انهن ماڻهن مان هئس، جيڪي هر ملاقات ۾ صدر زرداري کي "ميثاق جمهوريت” ياد ڏياريندا هئا. اهو محترمه بينظير ڀٽو ۽ نواز شريف جو قوم سان ڪيل واعدو هو. آخرڪار، 18هين آئيني ترميم ذريعي صدر زرداري پنهنجا اختيار وزيراعظم ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيا. اسان کي اميد هئي ته هاڻي پاڪستان ۾ جمهوري نظام جو سونهري دور شروع ٿيندو، پر اهو خواب اڄ تائين ساڀيان نه ٿيو.
2011ع ۾ هڪ ڏينهن آءِ ايس آءِ جي سربراهه احمد شجاع پاشا مون کي گهرائي چيو ته پاڪستان ۽ موجوده نظام گڏ نٿا هلي سگهن. مون پڇيو، "ڪهڙو نظام؟” هن چيو، "پارلياماني نظام.” مون سخت اختلاف ڪيو ته هن پڇيو، "ڇا توهان چاهيو ٿا ته توهان جا ٻار مستقبل ۾ بلاول، مريم نواز ۽ مونس الاهي جي غلامي ڪن؟” اها ملاقات ڪافي تلخ رهي. اڳي وزيراعظم کي صدر برطرف ڪندو هو، پر افسوس ته صدر جا اختيار ختم ٿيڻ کان پوءِ به وزيراعظم محفوظ نه رهيو.
2012ع ۾ يوسف رضا گيلاني کي سپريم ڪورٽ ذريعي نااهل قرار ڏنو ويو. 2013ع ۾ نواز شريف ٻيهر وزيراعظم ٿيو، پر 2017ع ۾ کيس به سپريم ڪورٽ نااهل قرار ڏئي ڇڏيو. ان دور ۾ فوج جي سربراهه جنرل قمر جاويد باجوه 18هين ترميم کي شيخ مجيب الرحمان جي ڇهن نڪتن کان به وڌيڪ خطرناڪ قرار ڏيڻ شروع ڪيو. نواز شريف کان پوءِ شاهد خاقان عباسي ۽ پوءِ عمران خان وزيراعظم بڻيا. ليکڪ موجب عمران خان پارليامينٽ بدران آءِ ايس آءِ جي سربراهه جنرل فيض حميد ذريعي حڪومت هلائيندو هو، پر سندس حڪومت به پنهنجو مدو پورو نه ڪري سگهي. پوءِ عدم اعتماد واري رٿ کان پوءِ شهباز شريف اقتدار ۾ آيو. هاڻي سندس مخالف به پارليامينٽ کي رڳو "ربر اسٽيمپ” قرار ڏين ٿا. 18هين ترميم کان پوءِ به پارليامينٽ ڪڏهن جنرل باجوه کي واڌ ڏئي ۽ ڪڏهن پيڪا ايڪٽ 2025ع جهڙا تڪراري قانون منظور ڪري پارلياماني جمهوريت جو مذاق اڏايو.
حقيقت اها آهي ته فوجي آمرن جو آندل صدارتي نظام پاڪستان ۾ بار بار ناڪام ٿيو آهي، جڏهن ته 18هين ترميم کان پوءِ به موجوده سياسي اشرافيه پارلياماني نظام کي به مذاق بڻائي ڇڏيو آهي. سنڌ کان بلوچستان تائين 18هين ترميم جا حقيقي فائدا نظر نٿا اچن. پنجاب ۽ اسلام آباد ۾ بار بار بلدياتي چونڊن جو ملتوي ٿيڻ، 18هين ترميم ۽ پارلياماني نظام ٻنهي جي ناڪامي جو ثبوت آهي. تنهن هوندي به پاڪستان ۾ سڀ ڪجهه خراب ناهي. سٺي ڳالهه اها آهي ته 1973ع جو آئين، جيڪو ٽي ڀيرا ٽوڙيو ويو، هر ڀيري بحال به ٿيو. اهو ئي قوم وٽ موجود واحد متفقه دستاويز آهي. جيڪڏهن هن آئين تي صحيح نموني عمل ڪيو وڃي ته ملڪ جا ڪيترائي مسئلا حل ٿي سگهن ٿا.
اڄ جو پاڪستان نه ڪنهن نئين آئين ۽ نه ئي ڪنهن نئين نظام جو متحمل ٿي سگهي ٿو. جيڪو ڪجهه ڪرڻو آهي، اهو موجوده آئين جي دائري اندر رهندي ڪرڻ گهرجي. جيڪڏهن خدانخواسته هي آئين به برقرار نه رهيو ته پوءِ ڪنهن نئين آئين تي اتفاق ٿيڻ انتهائي ڏکيو ٿيندو. سڀ کان اهم سوال اهو آهي ته 26هين ۽ 27هين آئيني ترميمن کان پوءِ ڇا پاڪستان ۾ استحڪام آيو؟ اڳ ۾ ٻن صوبن ۾ حالتون خراب هيون، هاڻي انهن ترميمن کان پوءِ آزاد ڪشمير ۾ به رت وهي رهيو آهي. پاڪستان کي وڌيڪ آئيني ترميمن جي نه، پر هڪ قومي سطح جي جامع ڳالهه ٻولهه (گرينڊ نيشنل ڊائلاگ) جي ضرورت آهي. ان ڳالهه ٻولهه جي ڪاميابي لاءِ پارليامينٽ جو مضبوط هجڻ ۽ اظهار جي آزادي جو تحفظ لازمي آهي، ڇو ته اهو آئين جو اهم تقاضو آهي. پاڪستان لٺ ۽ بندوق سان نه، پر صرف جمهوريت سان هلي سگهي ٿو.
