دنيا تيزيءَ سان ڊجيٽل دور ۾ داخل ٿي رهي آهي، جتي تعليم جا روايتي طريقا جديد ٽيڪنالاجي سان گڏجي نوان رستا هموار ڪري رهيا آهن. اهڙي صورتحال ۾ سنڌ لاءِ به ضروري آهي ته تعليم کي جديد گهرجن سان هم آهنگ بڻايو وڃي، جيئن هر ٻار، بنا ڪنهن فرق جي، معياري تعليم حاصل ڪري سگهي. ڪمپيوٽر جي مدد سان تعليم (Computer-Aided Learning – CAL) ان مقصد کي حاصل ڪرڻ جو هڪ اهم ۽ مؤثر ذريعو بڻجي سگهي ٿي.
ڪال (CAL ) جو مطلب صرف اسڪولن ۾ ڪمپيوٽر، ٽيبليٽ يا سمارٽ بورڊ رکڻ ناهي، پر اهو جديد ڊجيٽل اوزارن، انٽرايڪٽو تعليمي مواد، موافق سافٽ ويئر، آن لائين ۽ آف لائين سکيا، ۽ ڊيٽا تي ٻڌل تدريسي طريقن جو هڪ اهڙو مربوط نظام آهي، جيڪو هر شاگرد جي سکيا کي سندس ضرورت مطابق ترتيب ڏئي ٿو. هي طريقو نه رڳو استادن جي تدريس کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو، پر معذور ٻارن، ٻهراڙيءَ جي شاگردن، نياڻين ۽ سماجي طور پوئتي رهيل طبقن تائين به معياري تعليم جي رسائي کي يقيني بڻائي سگهي ٿو.
سنڌ حڪومت گذريل ڪجهه سالن دوران ڊجيٽل تعليم جي واڌاري لاءِ ڪيترائي قدم کنيا آهن. مختلف ضلعن ۾ سمارٽ ڪلاس روم قائم ڪيا ويا آهن، ڊجيٽل تعليمي مواد تيار ڪيو ويو آهي ۽ استادن جي تربيتي پروگرامن ۾ ٽيڪنالاجي تي ٻڌل تدريسي طريقن کي شامل ڪرڻ جون ڪوششون جاري آهن. بهرحال، اڃا تائين ڪيترن ئي ٻهراڙيءَ جي اسڪولن ۾ بجلي، انٽرنيٽ ۽ ڊجيٽل اوزارن جي کوٽ موجود آهي. ڪيترن استادن کي جديد اوزار ته مليا آهن، پر انهن جي مؤثر استعمال بابت مناسب تربيت نه ملي سگهي آهي. ان کان علاوه، گهڻو ڪري ڊجيٽل مواد انگريزي يا اردو ۾ موجود آهي، جڏهن ته سنڌي ميڊيم جا شاگرد پنهنجي مادري ٻوليءَ ۾ معياري ڊجيٽل مواد کان محروم آهن. بصري، ٻڌڻ يا ذهني معذوري رکندڙ شاگردن لاءِ به گهڻا ڊجيٽل پليٽ فارم اڃا مڪمل طور تي رسائي لائق ناهن.
جيڪڏهن انهن مسئلن تي سنجيدگيءَ سان ڌيان نه ڏنو ويو ته ٽيڪنالاجي برابري پيدا ڪرڻ بدران موجوده تعليمي فرق کي وڌيڪ وڌائي سگهي ٿي. تنهن ڪري 2026ع کان 2030ع تائين سنڌ لاءِ هڪ واضح، جامع ۽ مرحليوار حڪمتِ عملي اختيار ڪرڻ وقت جي اهم ضرورت آهي.
هن حڪمتِ عملي جي پهرين مرحلي (2026ع–2027ع) ۾ هر سرڪاري اسڪول ۾ بجلي، انٽرنيٽ، آف لائين ڊجيٽل سهولتن ۽ ڊجيٽل اوزارن جي دستيابي کي يقيني بڻائڻ گهرجي. ساڳئي وقت استادن لاءِ جديد تدريسي ٽيڪنالاجي، ڊجيٽل جائزي ۽ مددگار ٽيڪنالاجين بابت مستقل تربيت جو نظام قائم ڪرڻ ضروري آهي.
ٻئي مرحلي (2027ع–2028ع) ۾ سنڌي، اردو ۽ انگريزي ٻولين ۾ صوبائي نصاب مطابق اعليٰ معيار جو ڊجيٽل مواد تيار ڪيو وڃي. هر ڊجيٽل پليٽ فارم کي اهڙو بڻايو وڃي، جيڪو معذور شاگردن لاءِ به مڪمل طور تي قابلِ رسائي هجي.
ٽئين مرحلي (2028ع–2029ع) ۾ ڪمپيوٽر جي مدد سان تعليم کي صوبي جي تعليمي انتظامي نظام سان ڳنڍيو وڃي، جيئن شاگردن جي سکيا بابت حاصل ٿيندڙ ڊيٽا جي بنياد تي ڪمزور ڪارڪردگي وارن اسڪولن ۽ شاگردن جي بروقت سڃاڻپ ڪري سگهجي. يونيورسٽين، استادن جي تربيتي ادارن ۽ خانگي شعبي کي به هن عمل ۾ ڀرپور نموني شامل ڪيو وڃي.
چوٿين ۽ آخري مرحلي (2029ع–2030ع) ۾ سڄي نظام جو جائزو ورتو وڃي ۽ اهو ڏٺو وڃي ته نياڻين، معذور ٻارن ۽ ٻهراڙيءَ جي شاگردن جي تعليمي شموليت ۾ ڪيتري بهتري آئي آهي ۽ شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي تعليمي فرق ۾ ڪيتري گهٽتائي ٿي آهي. ڪامياب ماڊلن کي مستقل پاليسي، مناسب بجيٽ ۽ مقامي ادارتي صلاحيتن ذريعي پائيدار بڻايو وڃي.
هن حڪمتِ عملي جي ڪاميابي لاءِ سياسي استحڪام، انتظامي تسلسل، يونيورسٽين جي فعال شراڪت، استادن جي پيشه ورانه تربيت ۽ والدين سميت سماج جي ڀرپور سهڪار جي ضرورت آهي. ڊجيٽل تعليم ڪنهن هڪ اداري يا حڪومت جو منصوبو نه، پر سڄي سماج جي گڏيل ذميواري آهي.
آخرڪار، هر ڊجيٽل سيڙپڪاري کي صرف هڪ سوال جي بنياد تي پرکڻ گهرجي: ڇا اها سيڙپڪاري ان ٻار تائين معياري تعليم پهچائي رهي آهي، جيڪو اڄ به سڀ کان گهٽ سهولتن جو مالڪ آهي؟
جيڪڏهن سنڌ هن اصول کي پنهنجي تعليمي پاليسيءَ جو بنياد بڻائي ٿي ته ايندڙ ڪجهه سالن ۾ صوبو رڳو جديد ٽيڪنالاجي استعمال ڪندڙ نه رهندو، پر منصفاڻي، جامع ۽ معياري ڊجيٽل تعليم جو هڪ ڪامياب نمونو بڻجي سگهي ٿو. ڪمپيوٽر جي مدد سان تعليم رڳو ٽيڪنالاجي جو استعمال نه، پر هر ٻار جي سکيا، برابري ۽ روشن مستقبل جي ضمانت آهي. هاڻي وقت اچي ويو آهي ته سنڌ هن موقعي کي سنجيدگي سان استعمال ڪري ۽ ڊجيٽل تعليم کي هر ٻار جو بنيادي حق بڻائي.
