7 آڪٽوبر سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ اهڙو ڏينهن آهي، جيڪو سنڌ جي هارين، پورهيتن، مظلومن ۽ عوام دوست سياسي جدوجهد سان وابسته هڪ عظيم نالي جي ياد ڏياري ٿو. 7 آڪٽوبر هاري اڳواڻ، شاعر، ليکڪ ۽ عوامي حقن جي بيباڪ علمبردار ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي جو جنم ڏينهن آهي. حيدر بخش جتوئي رڳو هڪ سياسي اڳواڻ نه هو، پر پنهنجي دور جي سياسي، سماجي ۽ معاشي ناانصافين خلاف مزاحمت جي هڪ علامت هو. سندس شخصيت ڪيترن ئي حوالن سان تاريخ ساز آهي، پر سڀ کان اهم حوالو سندس اهو فيصلو آهي، جنهن تحت هن سرڪاري نوڪري جي محفوظ ۽ باوقار عهدي کي ڇڏي عوام جي وچ ۾ وڃڻ جو رستو اختيار ڪيو.
اڄ جڏهن سياست جي معنيٰ ڪيترن ئي هنڌن تي اقتدار، ذاتي مفاد، ڪاروبار، اثر رسوخ ۽ مراعتن جي حصول سان ڳنڍجي وئي آهي، تڏهن حيدر بخش جتوئي جي زندگي اسان جي سياسي منظرنامي اڳيان هڪ بنيادي سوال رکندي نظر اچي ٿي ته آخر سياست ڪنهن لاءِ ۽ ڇو ڪجي؟ ڇا سياست اقتدار تائين پهچڻ جو ذريعو آهي يا عوام جي حقن جي حفاظت ۽ سماج کي بهتر بڻائڻ جي جدوجهد جو نالو آهي؟ حيدر بخش جتوئي پنهنجي عملي زندگيءَ سان ان سوال جو جواب ڏنو ته سياست جو اصل مقصد عوام جي خدمت، سندن مسئلن جي سڃاڻپ، انهن جي حقن لاءِ جدوجهد ۽ ناانصافي خلاف آواز بلند ڪرڻ آهي.
حيدر بخش جتوئي ڊپٽي ڪليڪٽر جهڙي اهم سرڪاري عهدي تي فائز هو. اها نوڪري ان دور ۾ عزت، اختيار ۽ معاشي تحفظ جي علامت سمجهي ويندي هئي. پر هن پنهنجي ذاتي مستقبل جي آسائش ۽ سرڪاري اختيار کي ترجيح ڏيڻ بدران هارين ۽ عام ماڻهن جي مسئلن کي پنهنجو مسئلو بڻايو. هن محسوس ڪيو ته جيڪڏهن عوام جي زندگيءَ کي سمجهڻو آهي، هارين جي ڏکن کي محسوس ڪرڻو آهي ۽ سندن حقن لاءِ جدوجهد ڪرڻي آهي ته پوءِ حڪومتي آفيس جي چار ديوارين اندر ويهي اهو ڪم مڪمل نه ٿيندو. ان ڪري هن سرڪاري عهدو ڇڏي عوام جي وچ ۾ وڃڻ جو فيصلو ڪيو. اهو فيصلو رڳو نوڪري ڇڏڻ نه هو؛ اهو دراصل هڪ اهڙي سياسي سفر جي شروعات هئي، جنهن ۾ ذاتي مفاد جي جاءِ تي عوامي مفاد کي بنياد بڻايو ويو.
حيدر بخش جتوئي جي سياست جو مرڪز هاري هو، ڇاڪاڻ ته هو سمجهندو هو ته جنهن سماج ۾ زمين کي آباد ڪندڙ هاري ئي پنهنجي محنت جي مناسب موٽ کان محروم هجي، اتي ترقي ۽ انصاف جون دعوائون بي معنيٰ آهن. هن هارين جي مسئلن کي رڳو تقريرن جو موضوع نه بڻايو، پر انهن جي حقن لاءِ منظم جدوجهد ڪئي. هاري تحريڪ کي منظم ڪرڻ، هارين کي سندن حقن کان آگاهه ڪرڻ، جاگيرداراڻي ۽ استحصالي ڍانچي خلاف آواز اٿارڻ ۽ هارين کي اجتماعي طاقت جو احساس ڏيارڻ سندس سياسي جدوجهد جا اهم پاسا هئا.
حيدر بخش جتوئي جي جدوجهد جو هڪ اهم سبق اهو به آهي ته عوامي سياست صرف چونڊن جي موسم ۾ عوام وٽ وڃڻ جو نالو ناهي. عوامي سياست مسلسل عوام سان گڏ بيهڻ، سندن مسئلا ٻڌڻ، انهن کي سمجهڻ ۽ انهن جي حل لاءِ جدوجهد ڪرڻ جو نالو آهي. اڄ اسان جي سياست ۾ عام ماڻهو اڪثر چونڊن جي ڏينهن ياد اچي ٿو. ووٽ وٺڻ لاءِ عوام جي دروازن تائين پهچندڙ سياسي اڳواڻن مان ڪيترائي چونڊن کان پوءِ انهن ئي ماڻهن کان پري ٿي وڃن ٿا، جن جي ووٽن سان اقتدار تائين پهتا هئا. حيدر بخش جتوئي جو سياسي ماڊل ان جي ابتڙ هو. هن عوام کي اقتدار حاصل ڪرڻ جو وسيلو نه، پر سياست جو مقصد سمجهيو.
اڄ جي دور ۾ جڏهن سياست کي ڪاروبار بڻائڻ بابت سوال اٿن ٿا، حيدر بخش جتوئي جو مثال وڌيڪ اهم ٿي وڃي ٿو. سياست جيڪڏهن ذاتي سرمائي وڌائڻ، اقتدار ذريعي ڪاروباري مفادن جي تحفظ، سرڪاري وسيلن تائين پهچ ۽ مراعتن جي حصول جو نالو بڻجي وڃي ته پوءِ اها عوامي سياست نٿي رهي. سياست جو وقار تڏهن بحال ٿي سگهي ٿو، جڏهن سياسي اڳواڻ پنهنجي ذات کان مٿانهون ٿي عوام جي مفادن کي اوليت ڏين. حيدر بخش جتوئي ان اصول جو عملي مثال هو.
سندس زندگي مان اهو به سبق ملي ٿو ته نظرياتي سياست ۽ عوامي سياست هڪ ٻئي کان جدا ناهن. نظريو جيڪڏهن عوام جي زندگيءَ سان لاڳاپيل نه هجي ته اهو محض ڪتابن تائين محدود ٿي سگهي ٿو، ۽ عوامي جدوجهد جيڪڏهن ڪنهن واضح نظرياتي بنياد کان محروم هجي ته اها پنهنجي منزل وڃائي سگهي ٿي. حيدر بخش جتوئي پنهنجي فڪر ۽ عمل ۾ انهن ٻنهي پاسن کي گڏ رکيو. هن پڙهيو، لکيو، سوچيو، سوال اٿاريا ۽ پوءِ انهن خيالن کي عوامي جدوجهد سان ڳنڍيو. اهو ئي سبب آهي جو سندس سياسي ورثو اڄ به بحث جو موضوع آهي.
حيدر بخش جتوئي جي شاعري ۽ لکڻين ۾ به سندس عوامي فڪر جي عڪاسي ٿئي ٿي. هن لفظن کي رڳو ادبي حسن لاءِ استعمال نه ڪيو، پر انهن کي عوام جي حقن ۽ سماجي انصاف جي جدوجهد جو هٿيار بڻايو. سندس لکڻين ۾ هاري، پورهيت، مظلوم ۽ محروم انسان مرڪزي حيثيت رکن ٿا. هو قلم ۽ سياست کي هڪ ٻئي کان جدا نه سمجهندو هو. اهو به سندس شخصيت جو اهم حوالو آهي ته هن پنهنجي فڪر کي عوام تائين پهچائڻ لاءِ ادب ۽ صحافت کي به وسيلو بڻايو.
حيدر بخش جتوئي جي جدوجهد کي ياد ڪرڻ جو مقصد رڳو ماضي جي هڪ عظيم شخصيت کي ڀيٽا پيش ڪرڻ نه هجڻ گهرجي. اصل سوال اهو آهي ته اسان سندس فڪر مان اڄ ڇا حاصل ڪري سگهون ٿا؟ سنڌ ۾ اڄ به هاري ڪيترن ئي مسئلن کي منهن ڏئي رهيو آهي. زرعي پاڻي، زمين، فصلن جي مناسب قيمت، قرض، زرعي خرچ، ڀاڻ ۽ ٻج جي قيمتن کان وٺي مارڪيٽ تائين رسائي ۽ وچولي جي ڪردار تائين ڪيترائي مسئلا موجود آهن. جيڪڏهن حيدر بخش جتوئي جي دور ۾ هاري جي حقن لاءِ آواز بلند ڪرڻ ضروري هو ته اڄ به ان آواز جي ضرورت ختم نه ٿي آهي.
حيدر بخش جتوئي جو جنم ڏينهن هر سال اسان کي اهو ياد ڏياري ٿو ته سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ عوامي جدوجهد جي هڪ مضبوط روايت موجود آهي. اها روايت ٻڌائي ٿي ته سياست جو اصل حسن اقتدار جي ڪرسي ۾ نه، پر عوام جي وچ ۾ بيهڻ ۾ آهي؛ سياست جو اصل مقصد ذاتي مفاد نه، پر اجتماعي ڀلائي آهي؛ ۽ اڳواڻي جو اصل مطلب حڪم ڏيڻ نه، پر ماڻهن جي درد کي پنهنجو درد سمجهڻ آهي.
اڄ جڏهن سياست تي اعتماد جو بحران موجود آهي ۽ عام ماڻهو سياسي طبقن کان مايوسي جو اظهار ڪري ٿو، تڏهن حيدر بخش جتوئي جهڙن اڳواڻن جو سياسي ورثو ٻيهر پڙهڻ جي ضرورت آهي. سندس زندگي نئين نسل کي اهو سبق ڏئي ٿي ته نظرياتي سياست ناممڪن خواب ناهي ۽ عوامي خدمت رڳو نعرو ناهي؛ جيڪڏهن ارادو، اصول ۽ قرباني موجود هجي ته سياست سماج جي تبديليءَ جو طاقتور ذريعو بڻجي سگهي ٿي.
