پاڪستان ۾ سياست اڄ اهڙي مرحلي مان گذري رهي آهي، جتي سياسي ادارن، جماعتن ۽ قيادت جي وچ ۾ ڇڪتاڻ حڪمراني جي سموري نظام بابت سنجيده سوال اٿاري ڇڏيا آهن. سوال رڳو اهو ناهي ته اهم فيصلن تي مختلف قوتن جو اثر ڇو آهي، پر بنيادي سوال اهو آهي ته اسان جون سياسي جماعتون ۽ انهن جا ادارا ايترا مضبوط ڇو نه ٿي سگهيا آهن، جو قومي معاملن کي ڳالهه ٻولهه، پارلياماني عمل ۽ سياسي اتفاقِ راءِ ذريعي اڳتي وڌائي سگهن؟ اڄ تحريڪ انصاف هڪ ڏکئي مرحلي مان گذري رهي آهي. ان جي اڳواڻن ۽ ڪارڪنن بابت مختلف قانوني ۽ سياسي تڪرار موجود آهن، جڏهن ته جماعت پنهنجي سياسي سرگرمين ۽ مطالبن لاءِ احتجاج جو رستو اختيار ڪندي رهي آهي. ٻئي طرف رياستي ادارن ۽ حڪومت پاران امن امان ۽ قانون جي بالادستي کي بنيادي ترجيح قرار ڏنو وڃي ٿو. مسئلو ان وقت پيدا ٿئي ٿو، جڏهن سياسي اختلاف ڳالهه ٻولهه بدران بي اعتمادي ۽ ٽڪراءُ جي شڪل اختيار ڪري وٺي ٿو.
هي صورتحال ڪنهن هڪ جماعت يا هڪ دور جي پيداوار ناهي. اسان جي سياسي تاريخ ۾ حڪومت ۽ مخالف ڌر وچ ۾ ڇڪتاڻ ڪا نئين ڳالهه ناهي. پاڪستان جي قيام کان وٺي مختلف دورن ۾ اقتدار ۾ ايندڙ سياسي قوتون پنهنجن مخالفن کي سياسي حريف بدران ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي وجود لاءِ خطرو سمجهنديون رهيون آهن. نتيجو اهو نڪتو ته حڪومتون بدلجنديون رهيون، چهرا تبديل ٿيندا رهيا، پر سياسي روين ۾ بنيادي تبديلي نه اچي سگهي. ذوالفقار علي ڀٽو جو دور هجي يا ان کان پوءِ جا سياسي دور، مخالف ڌر ۽ حڪومت جا لاڳاپا اڪثر ڇڪتاڻ جو شڪار رهيا. جمهوريت جو بنيادي حسن اهو ئي آهي ته حڪومت سان گڏ هڪ مضبوط، اصول پسند ۽ فعال مخالف ڌر به موجود هجي. مخالف ڌر حڪومت جي مخالفت ضرور ڪري، پر پارلياماني ۽ آئيني دائري اندر رهي. ساڳئي وقت حڪومت کي به اختلافِ راءِ کي جمهوري عمل جو لازمي حصو سمجهڻ گهرجي. جيڪڏهن حڪومت مخالف ڌر کي برداشت نه ڪري ۽ مخالف ڌر حڪومت کي ڪم ئي ڪرڻ نه ڏئي ته نقصان آخرڪار سڄي نظام کي پهچي ٿو.
1988ع کان 1999ع تائين بينظير ڀٽو ۽ نواز شريف وچ ۾ شديد سياسي ڇڪتاڻ به اسان جي تاريخ جو هڪ اهم باب آهي. هڪ ٻئي خلاف بي اعتمادي، حڪومتن جي برطرفي، مقدمن ۽ سياسي محاذ آرائي جمهوري نظام کي مضبوط ڪرڻ بدران ڪمزور ڪيو. پوءِ ايندڙ سالن ۾ ٻنهي وڏين جماعتن ان تلخ تجربي مان سبق سکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ سياسي مفاهمت جا اهڙا معاهدا به سامهون آيا، جن جو گهٽ ۾ گهٽ مقصد اهو هو ته سياسي اختلاف کي جمهوري حدن اندر رکيو وڃي 2013 کان پوءِ تحريڪ انصاف جي احتجاجي سياست ۽ 2014ع جو اسلام آباد ڌرڻو به ان ئي سياسي ڇڪتاڻ جو هڪ مثال هو. ان مرحلي تي حڪومت ۽ مخالف ڌر وچ ۾ اختلاف هڪ ڀيرو ٻيهر ملڪ جي سياسي ماحول کي شديد متاثر ڪيو. ان کان پوءِ سياسي جماعتن وچ ۾ لاڳاپن ۽ صف بندين ۾ ڪيتريون ئي تبديليون آيون، پر بنيادي سوال ساڳيو رهيو: پاڪستان ۾ سياسي جماعتون اقتدار ۾ اچڻ کان پوءِ پنهنجن مخالفن کي ڪيتري حد تائين سياسي جاءِ ڏيڻ لاءِ تيار آهن؟
هتي هڪ بنيادي حقيقت کي سمجهڻ ضروري آهي. سياسي نظام رڳو چونڊن جو نالو ناهي. چونڊون جمهوريت جو هڪ اهم مرحلو ضرور آهن، پر مضبوط جمهوريت لاءِ پارليامينٽ، سياسي جماعتون، عدليه، ميڊيا، مڪاني حڪومتون، چونڊ ادارا ۽ سڀ کان وڌ سياسي برداشت ضروري آهي. جيڪڏهن انهن ادارن مان ڪو هڪ به مسلسل ڪمزور ٿيندو رهي ته سڄو نظام عدم توازن جو شڪار ٿي وڃي ٿو. اسان جي تاريخ اهو به ٻڌائي ٿي ته جڏهن سياسي جماعتون پاڻ ۾ ٽڪراءَ جي انتها تائين پهچي وڃن ٿيون ته غير چونڊيل قوتن لاءِ سياسي ميدان ۾ اثرانداز ٿيڻ جي گنجائش پيدا ٿئي ٿي. ان صورتحال کي ڪنهن هڪ اداري جي ڪهاڻي سمجهڻ بدران هڪ وسيع سياسي مسئلي طور ڏسڻ جي ضرورت آهي.
معاشي صورتحال به سياسي ڪمزوري جو هڪ ٻيو پاسو سامهون آڻي ٿي. پاڪستان جي معيشت ڊگهي عرصي کان قرضن، درآمدي دٻاءَ، گهٽ برآمدات، توانائي جي مسئلن، محدود ٽيڪس بنياد ۽ ڪمزور صنعتي پيداوار جهڙن چئلينجن کي منهن ڏئي رهي آهي. مختلف حڪومتون انهن مسئلن کي منهن ڏيڻ لاءِ پنهنجا پنهنجا پروگرام پيش ڪنديون رهيون آهن، پر پائيدار معاشي پاليسي جو تسلسل هڪ وڏو مسئلو بڻيل رهيو آهي.
جڏهن حڪومتون تبديل ٿين ٿيون ته ڪڏهن ڪڏهن اڳ ۾ جاري منصوبن ۽ پاليسين جو تسلسل متاثر ٿئي ٿو. ان جو سڌو اثر سيڙپڪاري، صنعت ۽ ڪاروباري اعتماد تي پوي ٿو. ڪو به ملڪ رڳو قرض وٺي مستقل بنيادن تي ترقي نٿو ڪري سگهي. قرض ڪنهن وقتي ضرورت کي پورو ڪري سگهي ٿو، پر معيشت کي مستحڪم ڪرڻ لاءِ پيداوار، برآمدات، صنعتي واڌ، ٽيڪنالاجي، انساني وسيلن ۽ ٽيڪس سڌارن جي ضرورت هوندي آهي. اصل الميو شايد اهو آهي ته اسان جي سياست ۾ ڊگهي مدي واري قومي منصوبابندي بدران فوري سياسي فائدي کي وڌيڪ اهميت ملندي رهي آهي. هر حڪومت پنهنجي دور کي ڪاميابي سان مڪمل ڪرڻ ۽ سياسي مخالفن کي پوئتي ڌڪڻ ۾ توانائي صرف ڪري ٿي، جڏهن ته تعليم، صحت، صنعت، برآمدات، توانائي ۽ انساني ترقي جهڙا شعبا مستقل پاليسي جا گهرجائو آهن. سياسي جماعتن کي اهو سمجهڻو پوندو ته اقتدار مستقل ناهي، رياست مستقل آهي. اڄ جيڪا جماعت حڪومت ۾ آهي، اها سڀاڻي مخالف ڌر ۾ ٿي سگهي ٿي، ۽ اڄ جيڪا جماعت مخالف ڌر ۾ آهي، اها سڀاڻي اقتدار ۾ اچي سگهي ٿي. جيڪڏهن سياسي جماعتون پاڻ لاءِ اهي ئي اصول قبول نه ٿيون ڪن، جيڪي هو پنهنجن مخالفن لاءِ تجويز ڪن ٿيون، ته جمهوري نظام ۾ اعتماد پيدا نٿو ٿي سگهي.
اسان کي شايد ان سوال کان اڳتي وڌڻو پوندو ته ”ڪير کٽيو ۽ ڪير هارايو؟“ ۽ اهو پڇڻو پوندو ته پاڪستان جو نظام ڪڏهن کٽندو؟ جيستائين سياسي جماعتون اقتدار کي سياست جو مقصد بڻائڻ بدران عوامي خدمت جو ذريعو نه ٿيون بڻائين، جيستائين اختلاف کي دشمني نه سمجهيو ويندو ۽ جيستائين حڪومت ۽ مخالف ڌر هڪ ٻئي جي وجود کي جمهوري ضرورت تسليم نه ڪندا، تيستائين سياسي بحران مختلف شڪلين ۾ واپس ايندو رهندو. سياسي نظام کي ”ننگو“ چوڻ کان وڌيڪ اهم ڳالهه اها سمجهڻ آهي ته ان جون ڪمزوريون ڪٿي آهن. جيڪڏهن سياسي ادارا مضبوط هجن، جماعتن اندر جمهوري روايتون وڌن ويجهن، پارليامينٽ اثرائتي هجي، معيشت لاءِ ڊگهي مدي واري پاليسي جوڙي وڃي ۽ سياسي اختلاف کي آئيني حدن اندر رکيو وڃي ته ڪنهن به نظام کي غيرضروري دٻاءَ کي منهن ڏيڻ جي ضرورت گهٽجي سگهي ٿي. پاڪستان کي ڪنهن نئين سياسي نعري کان وڌيڪ هڪ نئين سياسي روايت جي ضرورت آهي؛ اهڙي روايت، جنهن ۾ اقتدار جي تبديلي کي معمول سمجهيو وڃي، اختلاف کي دشمني نه بڻايو وڃي ۽ قومي معاملن کي وقتي سياسي فائدي بدران ڊگهي مدي واري قومي مفاد جي نظر سان ڏٺو وڃي.
