تعليم ڪنهن به سماج ۾ مقابلي، قابليت ۽ اڳتي وڌڻ جو ميدان هوندي آهي. امتحان ۾ پوزيشن حاصل ڪندڙ شاگرد جي ڪاميابي کي سندس محنت، قابليت ۽ تعليمي سفر جي نتيجي طور ڏسڻ گهرجي، نه ته سندس ٻولي، ذات، علائقي يا برادري جي بنياد تي. افسوس سان چوڻو پوي ٿو ته اسان جي سماج ۾ تعليم جهڙي مقدس ميدان کي به ڪڏهن ڪڏهن لساني ۽ علائقائي بحثن جي ور چاڙهيو وڃي ٿو. ڪراچي جو سماجي ۽ آباديءَ وارو پسمنظر هميشه کان گهڻ رخو رهيو آهي. گذريل ڪيترن ئي ڏهاڪن دوران مختلف علائقن ۽ برادرين سان تعلق رکندڙ ماڻهو ڪراچي ۾ اچي آباد ٿيا ۽ شهر جي معاشي، تعليمي، واپاري ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻيا. انهن مان ڪيترن ئي خاندانن جي ٻارن تعليم جي ميدان ۾ نمايان ڪاميابيون حاصل ڪيون. جيڪڏهن ڪنهن شاگرد محنت ڪري پوزيشن حاصل ڪئي ته ان جي ڪاميابي تي خوش ٿيڻ ئي هڪ صحتمند سماجي رويو آهي.
اهو سوال ضرور غور طلب آهي ته جيڪڏهن ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين مختلف پسمنظر رکندڙ شاگرد ڪراچي جي ڊوميسائل تي تعليمي پوزيشنون حاصل ڪندا رهيا، تڏهن ان عمل کي اڄ وانگر لساني تڪرار جو موضوع ڇو نه بڻايو ويو؟ ان دور ۾ مقامي سنڌي ۽ بلوچ خاندانن جي ڪيترن ئي ماڻهن انهن شاگردن کي پنهنجي شهر جا ٻار سمجهي سندن ڪاميابيءَ تي خوشي جو اظهار ڪيو. لڏپلاڻ، غربت ۽ ڏکين حالتن مان گذري آيل خاندانن سان همدردي به سنڌ جي سماجي روايتن جو حصو رهي آهي. اڄ جيڪڏهن ٿرپارڪر يا سنڌ جي ڪنهن پٺتي پيل علائقي سان تعلق رکندڙ ٻار تعليمي ميدان ۾ نمايان ڪارڪردگي ڏيکارين ٿا ته انهن جي ڪاميابي کي به ساڳئي جذبي سان ڏسڻ گهرجي. هڪ غريب خاندان جو ٻار محدود وسيلن باوجود امتحان ۾ اڳتي اچي ٿو ته اها رڳو سندس ذاتي ڪاميابي نه، پر ان خاندان، استاد ۽ سماج جي به ڪاميابي آهي، جنهن کيس اڳتي وڌڻ جو موقعو ڏنو.مسئلو ان وقت پيدا ٿئي ٿو، جڏهن هڪ شاگرد جي ڪاميابي کي سندس قابليت بدران سندس علائقي يا سڃاڻپ سان ڳنڍيو وڃي. جيڪڏهن ڪراچي جا ٻار سٺي ڪارڪردگي ڏيکارين ٿا ته ان کي به اجاگر ٿيڻ گهرجي ۽ جيڪڏهن ٿر، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص يا حيدرآباد ڊويزن جا شاگرد نمايان نتيجا ڏين ٿا ته انهن جي ڪاميابيءَ کي به برابر اهميت ملڻ گهرجي. تعليم ۾ ڪنهن هڪ علائقي جي ڪاميابي ٻئي علائقي جي ناڪامي نه آهي.
ڪراچي جي تعليمي نتيجن بابت پيش ڪيل انگن اکرن ۾ به اها ڳالهه سامهون آئي آهي ته شهر جي شاگردن جو هڪ وڏو انگ سٺي پوزيشن سان ڪامياب ٿيو، جڏهن ته ٻين ڊويزنن جا ڪيترائي شاگرد پڻ ڪاميابي ماڻي رهيا آهن. اهڙن انگن اکرن کي لساني تڪرار لاءِ استعمال ڪرڻ بدران ان ڳالهه تي غور ٿيڻ گهرجي ته سنڌ جي سمورن علائقن ۾ تعليمي معيار ڪيئن بهتر بڻائي سگهجي ٿو. اصل سوال اهو هجڻ گهرجي ته ٿرپارڪر، ڪشمور، جيڪب آباد، بدين، عمرڪوٽ يا سنڌ جي ٻين پٺتي پيل ضلعن جي ٻارن کي ڪهڙيون سهولتون حاصل آهن؟ ڇا انهن وٽ معياري اسڪول، تربيت يافته استاد، جديد ليبارٽريون، لائبريريون، ٽيڪنالاجي ۽ مناسب تعليمي ماحول موجود آهي؟ جيڪڏهن ڪنهن ڏورانهن علائقي جو ٻار محدود وسيلن باوجود نمايان پوزيشن حاصل ڪري ٿو ته ان ڪاميابيءَ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ بدران ان جي پٺيان موجود محنت ۽ محرومين کي سمجهڻ گهرجي. ساڳئي وقت ڪراچي جي شاگردن سان به ناانصافي نه ٿيڻ گهرجي. شهر جا ٻار به مقابلي، ميرٽ، تعليمي سهولتن ۽ روزگار جي موقعن بابت پنهنجا جائز سوال رکن ٿا. انهن سوالن جو جواب ڪنهن ٻئي علائقي جي ٻارن کي نشانو بڻائڻ ۾ نه، پر شفاف پاليسين، بهتر امتحاني نظام ۽ واضح ميرٽ ۾ آهي
.سنڌ جي تاريخ ۾ ڪوٽا سسٽم هڪ ڊگهي ۽ پيچيده سياسي بحث جو موضوع رهيو آهي. ان نظام جي حق ۽ مخالفت ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي ڌريون پنهنجا دليل پيش ڪنديون رهيون آهن. ڪوٽا جو مقصد تاريخي طور تي علائقائي عدم مساوات کي گهٽائڻ ۽ مختلف علائقن کي نمائندگي ڏيڻ هو، پر وقت گذرڻ سان ان جي مدت، طريقيڪار، ميرٽ ۽ عملي اثرن بابت سوال به اٿندا رهيا آهن. تنهن ڪري هن بحث کي شخصيتن، جماعتن يا لساني نفرت تائين محدود ڪرڻ بدران انگن اکرن، قانوني فريم ورڪ ۽ موجوده سماجي حقيقتن جي بنياد تي ڏسڻ گهرجي.اهو به ياد رکڻ گهرجي ته سنڌ جي سڃاڻپ ئي گهڻ رخي آهي. سنڌ ۾ صديون مختلف قومن، ٻولين ۽ برادرين جا ماڻهو گڏ رهندا آيا آهن. ڪراچي ته خاص طور تي اهڙو شهر آهي، جتي مختلف علائقن مان آيل ماڻهن پنهنجي محنت سان شهر جي معاشي ۽ سماجي زندگيءَ ۾ حصو وڌو آهي. اختلاف راءِ فطري آهي، پر اختلاف کي نفرت ۾ تبديل ڪرڻ ڪنهن به سماج لاءِ فائديمند نه آهي.اسان کي اهو فيصلو ڪرڻو پوندو ته ڇا اسان جي ٻارن جي ڪاميابيءَ جو معيار سندن قابليت هوندو يا سندن سڃاڻپ؟ جيڪڏهن جواب قابليت آهي ته پوءِ ڪنهن به غريب، پٺتي پيل يا مختلف علائقي سان تعلق رکندڙ ٻار جي ڪاميابي اسان لاءِ خوشيءَ جو سبب هجڻ گهرجي. تعصب جو علاج وڌيڪ تعصب نه آهي. جيڪڏهن ڪنهن اداري، امتحاني نظام يا پاليسيءَ ۾ بي ضابطگي جو شڪ هجي ته ان جي جاچ ٿيڻ گهرجي؛ جيڪڏهن ميرٽ متاثر ٿي رهي هجي ته ثبوت سان سوال اٿارڻ گهرجن؛ ۽ جيڪڏهن ڪنهن علائقي جا ٻار تعليمي طور پوئتي آهن ته رياست ۽ سماج کي انهن لاءِ وڌيڪ وسيلا فراهم ڪرڻ گهرجن. پر شاگردن کي سندن علائقائي يا لساني سڃاڻپ جي بنياد تي هڪ ٻئي جي مقابلي ۾ بيهارڻ مسئلي جو حل نه آهي.سنڌ جي مستقبل جو دارومدار ان ڳالهه تي آهي ته هتي جو ٻار ڪراچيءَ جو هجي يا ٿرپارڪر جو، سنڌي ڳالهائيندو هجي يا ٻي ٻولي، ان کي پنهنجي قابليت ثابت ڪرڻ جو برابر موقعو ملي. ڪراچي جي ٻار جي ڪاميابي به سنڌ جي ڪاميابي آهي ۽ ٿر جي ٻار جي ڪاميابي به سنڌ جي ڪاميابي آهي. ، تعليم کي لساني جنگ جو ميدان بڻائڻ بدران سماجي برابري ۽ انساني ترقيءَ جو وسيلو بڻائڻو پوندو. پوزيشن حاصل ڪندڙ ٻار جي هٿ ۾ ڪتاب هجڻ گهرجي، سندس سڃاڻپ کي بحث جو هٿيار نه بڻايو وڃي. ڇو ته جڏهن هڪ ٻار اڳتي وڌي ٿو ته اصل ۾ سڄو سماج اڳتي وڌي ٿو.
