پاڪستان جي سياسي تاريخ جو سڀ کان وڏو الميو اهو رهيو آهي ته جمهوريت جي دعويٰ ڪندڙ سياسي جماعتون اقتدار ۾ هجن ته جمهوريت جي تحفظ جون ڳالهيون ڪن ٿيون، پر جڏهن اقتدار کان ٻاهر وڃن ٿيون ته ساڳئي جمهوري اصولن کي پنهنجي سياسي ضرورتن مطابق ڏسڻ لڳن ٿيون. نتيجي ۾ سياسي جماعتن جي گڏيل ڇڪتاڻ، عدم برداشت ۽ اقتدار جي جنگ جو فائدو انهن قوتن کي ملي ٿو، جيڪي پارلياماني سياست ۽ چونڊيل ادارن کان ٻاهر طاقت جو استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون. اهڙي صورتحال ۾ وقت جي اهم ضرورت اها آهي ته ملڪ جون سڀئي پارلياماني جماعتون پنهنجي اختلافن کي برقرار رکندي به جمهوريت، آئين، پارليامينٽ ۽ عوام جي ووٽ جي تحفظ لاءِ پاڻ ۾ هڪ واضح سياسي ۽ آئيني معاھدو ڪن.
پاڪستان جو نظام وفاقي پارلياماني جمهوريت تي ٻڌل آهي. قومي اسيمبلي به پنهنجي سرڪاري وضاحت ۾ پارليامينٽ کي عوام جي نمائندگي ڪندڙ قانون ساز ادارو ۽ حڪومت جي نگراني جو اهم فورم قرار ڏئي ٿي. تنهنڪري پارليامينٽ جي بالادستي رڳو ڪنهن هڪ جماعت جو نعرو نه، پر آئيني نظام جو بنيادي حصو آهي. سياسي جماعتن جو اختلاف جمهوريت جي سونهن آهي، پر جيڪڏهن اختلاف دشمني ۾ تبديل ٿي وڃي ۽ پارلياماني نظام جي بنيادي اصولن تي به اتفاق باقي نه رهي ته پوءِ جمهوريت ڪمزور ٿيندي آهي.
هن وقت ضرورت ڪنهن نئين تجزئي جي نه، پر جمهوري نظام جي تحفظ لاءِ پارلياماني جماعتن جي چارٽر جي آهي. اهڙي معاهدي ۾ حڪومت ۽ مخالف ڌر، ٻنهي کي برابر طور شامل ٿيڻ گهرجي. جنهن جماعت جو اڄ اقتدار ۾ هجڻ آهي، سڀاڻي اها مخالف ڌر ۾ به ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري جمهوري اصول اهڙا هجڻ گهرجن، جيڪي اقتدار جي تبديلي سان تبديل نه ٿين.
اهڙي معاھدي جو پهريون اصول اهو هجڻ گهرجي ته اقتدار جو واحد جائز رستو آئين، آزاد ۽ شفاف چونڊون ۽ عوام جو ووٽ هجي. ڪنهن به سياسي جماعت کي پنهنجي حڪومت بچائڻ لاءِ غير پارلياماني سهاري جي طلب نه ڪرڻ گهرجي ۽ مخالف جماعت کي اقتدار حاصل ڪرڻ لاءِ به اهڙي رستي جي حوصلا افزائي نه ڪرڻ گهرجي. سياسي مسئلن جو حل پارليامينٽ، عدالتن ۽ عوامي مينڊيٽ جي دائري اندر ئي ڳولڻ گهرجي.
ٻيو اهم اصول اهو هجي ته چونڊن جي شفافيت تي اختلاف هجي ته ان جو حل احتجاج، الزام تراشي يا ادارن کي سياسي جنگ ۾ ڇڪڻ بدران آئيني ۽ قانوني فورمن ذريعي ڪڍيو وڃي. چونڊ عمل تي اعتراض ڪندڙ جماعتن کي مناسب قانوني رستو حاصل هجي ۽ چونڊ ادارن کي به پنهنجي فيصلن بابت شفافيت ۽ جوابدهي کي يقيني بڻائڻ گهرجي. جمهوريت صرف ووٽ وجهڻ جو نالو ناهي؛ ووٽر جي ووٽ تي اعتماد بحال رکڻ به جمهوريت جي بنيادي ذميواري آهي.
ٽيون اصول پارليامينٽ جي تقدس ۽ اثرائتي ڪردار سان لاڳاپيل هجڻ گهرجي. حڪومت قانون سازي لاءِ پارليامينٽ کي نظرانداز نه ڪري، جڏهن ته مخالف ڌر به پارليامينٽ کي صرف احتجاجي نعريبازي جو فورم نه سمجهي. سوال، بحث، ٺهراءُ، اسٽينڊنگ ڪميٽيون ۽ نگراني جا پارلياماني طريقا استعمال ڪيا وڃن. قومي اسيمبلي پاڻ به چوي ٿي ته سوالن، بحثن ۽ اسٽينڊنگ ڪميٽين ذريعي ايگزيڪيوٽو جي نگراني پارليامينٽ جي اهم ذميواري آهي.
چوٿون اصول اهو هجڻ گهرجي ته رياستي ادارا پنهنجي آئيني دائري ۾ ۽ سياسي جماعتون پنهنجي سياسي دائري ۾ ڪم ڪن. پارلياماني جماعتن کي ادارن جي وچ ۾ تڪرار پيدا ڪرڻ بدران آئيني توازن کي مضبوط ڪرڻ گهرجي. جيڪڏهن ڪنهن اداري جي اختيارن بابت اختلاف پيدا ٿئي ته ان جو فيصلو آئين ۽ قانون جي روشني ۾ ٿيڻ گهرجي. ڪنهن به غير چونڊيل قوت کي سياسي فيصلن جو متبادل بڻائڻ جمهوريت جي بنيادي روح سان ٽڪراءُ پيدا ڪري ٿو.
پر هتي سياسي جماعتن کي پاڻ سان به هڪ سخت سوال ڪرڻو پوندو: ڇا اهي پاڻ جمهوريت اندر جمهوري رويا اختيار ڪن ٿيون؟ جيڪڏهن پارٽين اندر اختلاف راءِ کي برداشت نه ڪيو ويندو، پارٽي ڪارڪنن ۽ چونڊيل نمائندن جي راءِ کي اهميت نه ڏني ويندي ۽ قيادت جا فيصلا آخري حڪم بڻجي ويندا ته پوءِ پارلياماني جمهوريت کي مضبوط ڪرڻ جون دعوائون اڌوريون رهنديون. جمهوريت صرف پارليامينٽ جي عمارت جو نالو ناهي؛ اها سياسي جماعتن جي اندروني ثقافت جو نالو به آهي.
انهيءَ ڪري پارلياماني جماعتن جي معاھدي ۾ سياسي برداشت، اختلاف راءِ جي احترام ۽ مخالف کي غدار يا دشمن قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ به شامل ٿيڻ گهرجي. سياسي اختلاف کي ذاتي دشمني، ڪردارڪشي ۽ نفرت ۾ تبديل ڪرڻ سان جمهوريت مضبوط نه ٿيندي. حڪومت کي مخالف ڌر کي جائز سياسي مخالف سمجهڻو پوندو ۽ مخالف ڌر کي به حڪومت جي آئيني مينڊيٽ جو احترام ڪرڻو پوندو.
ساڳئي وقت، انتقامي سياست ۽ سياسي بنيادن تي گرفتاريون به جمهوري نظام جي اعتماد کي نقصان پهچائين ٿيون. جيڪڏهن ڪنهن سياستدان يا حڪمران خلاف قانوني ڪيس آهي ته اهو عدالت ۾ هلڻ گهرجي، پر قانون کي سياسي انجنيئرنگ جو اوزار بڻجڻ کان بچائڻ سڀني جماعتن جي گڏيل ذميواري آهي. اڄ جيڪو قانون ڪنهن مخالف خلاف استعمال ٿيندو، اهو سڀاڻي ساڳئي سياسي جماعت خلاف به استعمال ٿي سگهي ٿو.
انهيءَ پسمنظر ۾ سڀني پارلياماني جماعتن جي سربراهن کي گڏ ويهڻ گهرجي. حڪومت ۽ مخالف ڌر جي وچ ۾ موجود تلخين کي هڪ طرف رکي گهٽ ۾ گهٽ انهن معاملن تي اتفاق پيدا ڪرڻ گهرجي، جيڪي ڪنهن به صورت ۾ پارٽي سياست کان مٿانهان آهن: آئين جي بالادستي، پارليامينٽ جي خودمختياري، چونڊن جي شفافيت، عدليه جي آزادي، ميڊيا جي آزادي، سياسي انتقام جي خاتمي، پرامن سياسي سرگرميءَ جو حق ۽ رياستي ادارن جي آئيني حدن جو احترام.
. سو وقت جي تقاضا آهي ته پارلياماني جماعتن جا اڳواڻ انا، اقتدار جي عارضي مفادن ۽ نج پارٽي مفادن کان مٿانهان ٿي گڏ ويهن ۽ اهڙو معاھدو ڪن، جنهن جو مرڪزي نُڪتو رڳو هڪ هج، پاليسين جو فيصلو پارليامينٽ ۽ عوام جي ووٽ کان سواءِ ڪنهن ٻئي هنڌ نه ٿيندو.
