نورالدين ولد ڪمال الدين سرڪي 5 مارچ 1927ع تي شڪارپور ۾ جنم ورتو. شڪارپور ان زماني ۾ رڳو هڪ تاريخي شهر نه، پر علم، ادب، واپار ۽ ثقافتي سرگرمين جو اهم مرڪز پڻ هو. اهڙي ماحول ۾ پرورش پائڻ سندس مزاج تي به اثر وڌو. هن شروعاتي تعليم شڪارپور ۾ حاصل ڪئي ۽ 1945ع ۾ گورنمينٽ هاءِ اسڪول شڪارپور مان مئٽرڪ پاس ڪئي. ان کان پوءِ 1947ع ۾ سي اينڊ ايس ڪاليج شڪارپور مان انٽر سائنس ڪيائين. اڳتي هلي اعليٰ تعليم لاءِ ڪراچيءَ جو رخ ڪيائين ۽ 1955ع ۾ ايم.اي. ايس. اي آرٽس ڪاليج ڪراچي مان، جڏهن ته ايل.ايل.بي. ايس.ايم لا ڪاليج ڪراچي مان حاصل ڪيائين.
تعليم جو اهو سفر پنهنجي جاءِ تي اهم هو، پر نورالدين سرڪي جي زندگيءَ جو اصل فڪري سفر ڪتابن، رسالن، سياسي بحثن ۽ سماجي حالتن جي مشاهدي سان اڳتي وڌيو. 1948ع ۾ هو انجنيئرنگ جي تعليم حاصل ڪري رهيو هو، پر ملڪ جي سياسي ۽ سماجي حالتن ۽ ترقي پسند سياسي ۽ ادبي سرگرمين سان وڌندڙ وابستگي سندس زندگيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو. هن انجنيئرنگ جو ڪورس اڌ ۾ ڇڏي واپس شڪارپور وڃڻ جو فيصلو ڪيو. اهو فيصلو رڳو هڪ تعليمي ڪورس ڇڏڻ جو فيصلو نه هو؛ ان سان گڏ سندس زندگيءَ هڪ اهڙي رستي تي داخل ٿي، جتي روزگار ۽ ذاتي مستقبل کان وڌيڪ سماج، سياست ۽ فڪر جا سوال اهم بڻجي ويا.
شڪارپور واپس اچڻ کان پوءِ هن بي.اي. جي تعليم جاري رکڻ سان گڏ نيو ايرا هاءِ اسڪول ۾ 1951ع کان 1953ع تائين تدريس پڻ ڪئي. استاد جي حيثيت سان شاگردن سان سندس واسطو علم کي رڳو ڪتابن تائين محدود نه رکيو، پر سماج ۽ زندگيءَ سان ڳنڍڻ جو موقعو پڻ فراهم ڪيو. بعد ۾ ڪراچيءَ ۾ 1954ع کان 1967ع تائين اسلاميه آرٽس ڪاليج ۾ سنڌيءَ جو ليڪچرار ۽ اسسٽنٽ پروفيسر رهيو. تدريس سندس زندگيءَ جو اهم باب هئي، ڇاڪاڻ ته ادب ۽ علم سان سندس تعلق رڳو لکڻ ۽ پڙهڻ تائين محدود نه هو؛ هو ايندڙ نسلن تائين علم ۽ فڪر منتقل ڪرڻ کي به پنهنجي ذميواري سمجهندو هو.
نورالدين سرڪي جي فڪري سفر کي سمجهڻ لاءِ سندس خاندان ۽ ابتدائي ماحول ڏانهن به ڏسڻو پوندو. سندس والد ڪمال الدين سرڪي ڪلرڪ هو، پر انگريزن خلاف جدوجهد سبب هن سرڪاري نوڪري ڇڏي ڏني هئي. والد جي اصول پسندي ۽ مزاحمتي مزاج جو اثر نورالدين سرڪي جي شخصيت تي پڻ پيو. هن زندگيءَ ۾ اصولن کي ذاتي مفادن تي ترجيح ڏيڻ جي روايت کي اڳتي وڌايو. سياست سندس لاءِ محض اقتدار تائين پهچڻ جو ذريعو نه هئي، بلڪه سماجي ۽ فڪري تبديليءَ جي جستجو هئي.
شڪارپور جي جماڻي هال ۽ ڪرشنا لائبريري سندس فڪري تربيت جا اهم مرڪز بڻيا. انهن جڳهن تي ڪتابن سان گڏ هندستان مان ايندڙ رسالا ۽ اخبارون پڻ پڙهڻ لاءِ ملندا هيا. بولچند راجپال جو ماهوار ”سنڌو“ رسالو ۽ ڄيٺمل پرسرام جو ”روح رهاڻ“ سندس مطالعي جو حصو بڻيا. انهن رسالن جي مطالعي سندس سوچ جي دائري کي وسيع ڪيو. ڪتاب ۽ رسالا ڪڏهن ڪڏهن انسان لاءِ خاموش استاد بڻجي ويندا آهن؛ نورالدين سرڪي لاءِ به مطالعو اهڙو ئي استاد هو، جنهن سندس سياسي سوچ، سماجي شعور ۽ ادبي ذوق کي آهستي آهستي نئين شڪل ڏني.
سندس سياسي سفر جو هڪ دلچسپ پاسو اهو آهي ته ابتدا ۾ هو مسلم ليگي خيالن جو هو ۽ مسلم اسٽوڊنٽس فيڊريشن جو سرگرم ڪارڪن پڻ رهيو. 1945ع کان 1947ع تائين هو پهرين جوائنٽ سيڪريٽري ۽ پوءِ سيڪريٽري جي حيثيت سان ڪم ڪندو رهيو. پر انسان جي فڪري زندگي ڪنهن هڪ نقطي تي منجمد نٿي رهي. دوستن سان بحث، مختلف خيالن سان واسطو ۽ مسلسل مطالعو سندس سوچ ۾ تبديلي آڻيندا ويا. نتيجي طور 1948ع ۾ هو ڪميونسٽ پارٽيءَ جو ميمبر بڻيو.
نورالدين سرڪي جي هيءَ فڪري تبديلي سندس شخصيت کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهم آهي. هو پنهنجي ابتدائي سياسي وابستگيءَ تائين محدود نه رهيو، پر نون سوالن، نون نظرين ۽ مختلف فڪري لاڙن کي پڙهڻ ۽ سمجهڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو. سندس فڪري سفر ان ڳالهه جو مثال آهي ته سياسي شعور ڪنهن جامد تصور جو نالو نه، پر مطالعي، تجربي، بحث ۽ وقت سان گڏ بدلجندڙ عمل آهي.
ساڳئي دور ۾ سندس واسطو انجمن ترقي پسند مصنفين سان ٿيو. ادب کي سماج کان ڌار ڪري ڏسڻ بدران ترقي پسند فڪر ادب کي انساني زندگيءَ جي مسئلن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪندو هو. نورالدين سرڪي به اهڙي ادبي ماحول جو حصو بڻيو. جڏهن 1950ع ڌاري سنڌي ادبي سنگت کي ٻيهر سرگرم ڪرڻ جو فيصلو ٿيو ته سرڪيءَ ان عمل ۾ حصو ورتو ۽ پوءِ ڊگهي عرصي تائين سنگت سان لاڳاپيل رهيو. سنڌي ادبي سنگت جي سرگرمين سنڌي ادب ۾ نئين فڪري لهر پيدا ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ سرڪي به ان تحريڪ جي انهن ڪارڪنن مان هو، جن ادب کي سماجي شعور سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.
صحافت سندس فڪري سفر جو هڪ ٻيو اهم باب آهي. 1950ع ۾ ترقي پسند ساٿين جي صلاح ۽ سهڪار سان هن هفتيوار ”صداقت“ اخبار جاري ڪئي، جنهن جو پاڻ نگران رهيو. قادر بخش نظاماڻي ان جا ايڊيٽر هئا ۽ رسول بخش پليجو سندس ٻانهن ٻيلي طور ڪم ڪندا هئا. ”صداقت“ جو ظهور اهڙي وقت ٿيو، جڏهن سنڌ ۾ سياسي شعور، سماجي سوالن ۽ ترقي پسند فڪر بابت بحث جي ضرورت وڌي رهي هئي. اخبار وسيلي انهن خيالن کي عوام تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
”صداقت“ کي رڳو هڪ هفتيوار اخبار سمجهڻ بدران ان دور جي فڪري صحافت جي هڪ ڪوشش طور ڏسڻ گهرجي. ان اخبار سياسي شعور ۽ ترقي پسند ادب کي هٿي ڏيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪيو. اڳتي هلي سنڌي ادبي سنگت جي سرگرمين سان گڏ سنڌي ادب ۽ فڪر جي دنيا ۾ به اهڙي ماحول کي وڌيڪ جلا ملي. نورالدين سرڪي جي صحافتي سرگرميءَ مان سندس اهو تصور ظاهر ٿئي ٿو ته اخبار صرف خبر پهچائڻ جو ذريعو نه، پر سماج ۾ سوال پيدا ڪرڻ، فڪر کي جنم ڏيڻ ۽ پڙهندڙ کي پنهنجي دور سان روشناس ڪرائڻ جو وسيلو پڻ ٿي سگهي ٿي.
سياست سان سندس تعلق به وقت سان گڏ مختلف مرحلن مان گذريو. 1972-73ع ڌاري هو نيشنل عوامي پارٽيءَ جو ميمبر ٿيو. ان کان علاوه معراج محمد خان سان به سندس ويجها تعلقات رهيا ۽ ڪجهه وقت ساڻس گڏجي ڪم ڪيائين. سندس سياسي وابستگين ۾ هڪ ڳالهه نمايان نظر اچي ٿي ته هو ترقي پسند، جمهوري ۽ سماجي انصاف سان لاڳاپيل فڪر ڏانهن مسلسل متوجه رهيو. سياست ۾ سندس دلچسپي اقتدار جي مرڪزن کان وڌيڪ انهن سوالن سان جڙيل هئي، جيڪي عام ماڻهو، سماجي انصاف، آزادي، برابري ۽ جمهوريت سان واسطو رکندا هئا.
پر نورالدين سرڪي جي شخصيت جو هڪ وڏو حوالو قانون پڻ آهي. قانون جي تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ هن وڪالت کي پنهنجي عملي زندگيءَ جو حصو بڻايو. قانون جو شعبو سندس فڪري مزاج سان به هم آهنگ هو، ڇاڪاڻ ته قانون، انصاف ۽ حقن جا سوال سندس سياسي ۽ سماجي سوچ ۾ اڳ ئي اهم حيثيت رکندا هئا. هڪ قانوندان جي حيثيت سان سندس سڃاڻپ ۽ هڪ ترقي پسند اديب جي حيثيت سان سندس فڪر گڏجي سندس شخصيت کي وڌيڪ گهرو بڻائين ٿا.
ادب ۾ به سرڪيءَ ڪيترن ئي رخن سان ڪم ڪيو. هن شاعري ڪئي، ادبي مضمون لکيا ۽ ترجما پڻ ڪيا. ترجمو سندس ادبي خدمتن جو خاص حوالو آهي. 1957ع ڌاري هن ليو ٽالسٽاءِ جي ڪتاب ”What Then We Must Do?“ جو سنڌي ترجمو ”نيٺ ڇا ڪجي؟“ جي نالي سان ڪيو، جيڪو سنڌي ادبي بورڊ ڇپرايو. ڪنهن عالمي فڪري متن کي سنڌي پڙهندڙ تائين پهچائڻ رڳو ٻوليءَ جي منتقلي نه هوندي آهي؛ ان سان گڏ هڪ فڪر، هڪ سوال ۽ هڪ مختلف سماجي تجربي کي پنهنجي ٻوليءَ جي پڙهندڙ سان متعارف ڪرائڻ جو عمل به هوندو آهي. سرڪيءَ جي ترجمي واري ڪم کي انهيءَ پسمنظر ۾ ڏسڻ گهرجي. سندس ادبي دلچسپيءَ جو هڪ اهم مرڪز شاهه عبداللطيف ڀٽائي به رهيو. 1999ع ۾ سندس ڪتاب ”جي تو بيت ڀانيان“ شايع ٿيو، جنهن ۾ شاهه لطيف جي شاعريءَ جو انتخاب شامل هو. 2001ع ۾ ”ڪي وسرن نه مور“ جي نالي سان هند جي سنڌي اديبن ۽ دوستن جا چونڊ خط ڪتابي صورت ۾ سامهون آيا. ان کان سواءِ شاهه جي بيتن تي مشتمل ”پهاڪا- روشنيءَ جا ڏيئا“ پڻ سندس ادبي ڪم جو حصو آهي. انهن ڪتابن مان سندس مطالعي جي وسعت ۽ سنڌي ادب جي ڪلاسيڪي ۽ جديد ٻنهي پاسن سان لاڳاپو ظاهر ٿئي ٿو.
نورالدين سرڪي آخري عمر ۾ بيمار رهيو ۽ 26 سيپٽمبر 2007ع تي ڪراچيءَ ۾ وفات ڪيائين. سندس جسماني زندگي ختم ٿي وئي، پر سندس ڪم جا مختلف حوالا اڄ به سنڌ جي ادبي ۽ فڪري تاريخ ۾ موجود آهن. ڪنهن ليکڪ يا فڪر جي بقا جو اصل معيار اهو ناهي ته سندس نالو ڪيترا ڀيرا ورجايو وڃي ٿو، پر اهو آهي ته سندس لکيل ڪتاب، سندس ڇڏي ويل سوال ۽ سندس فڪري ڪم ايندڙ نسلن کي ڪيترو سوچڻ تي مجبور ڪن ٿا.
نورالدين سرڪي جي ورسي رڳو هڪ نامور قانوندان ۽ اديب کي ياد ڪرڻ جو موقعو ناهي؛ اها سنڌ جي ان فڪري روايت کي ياد ڪرڻ جو ڏينهن پڻ آهي، جنهن ۾ ڪتاب کي سماج سان، ادب کي زندگيءَ سان، سياست کي اصولن سان ۽ علم کي عوامي شعور سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. سندس زندگيءَ ۾ ڪيترائي موڙ آيا، سياسي وابستگيون تبديل ٿيون، پيشوراڻا رستا تبديل ٿيا، پر علم ۽ فڪر سان سندس تعلق قائم رهيو. شڪارپور جي هڪ مطالعي پسند نوجوان کان ڪراچيءَ جي قانوندان، استاد، صحافي، مترجم ۽ ترقي پسند اديب تائين جو سندس سفر سنڌ جي جديد فڪري تاريخ جو هڪ اهم باب آهي. هن پنهنجي دور کي رڳو ڏٺو نه، پر ان جي سوالن سان منهن ڏيڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي. سندس ڪتاب، ترجما، ادبي لکڻيون، صحافتي سرگرميون ۽ سياسي وابستگيون گڏجي هڪ اهڙي شخصيت جو خاڪو پيش ڪن ٿيون، جنهن لاءِ زندگيءَ جو مقصد فقط ذاتي ڪاميابي نه، پر پنهنجي سماج کي سمجهڻ ۽ ان بابت سوچڻ پڻ هو.
نورالدين سرڪي پنهنجي دور جي انهن ماڻهن مان هو، جن لاءِ قلم محض لکڻ جو اوزار نه، پر سوچڻ ۽ سوچائڻ جو ذريعو هو. قانون سندس پيشو بڻيو، ادب سندس فڪري سڃاڻپ، صحافت سندس اظهار جو وسيلو، تدريس سندس علم ورهائڻ جو رستو ۽ سياست سندس سماجي شعور جو هڪ ميدان. انهن سڀني کي گڏ ڏسڻ سان ئي سندس شخصيت جي مڪمل تصوير سامهون اچي ٿي.
26 سيپٽمبر 2007ع تي ڪراچيءَ ۾ سندس سفر جو آخري باب ضرور بند ٿيو، پر هڪ ڪتاب پڙهندڙ انسان جي فڪري زندگي اڪثر سندس جسماني زندگيءَ کان گهڻي ڊگهي هوندي آهي. نورالدين سرڪي به پنهنجي مطالعي، لکڻين، ترجمن، صحافتي ۽ ادبي خدمتن جي صورت ۾ اهڙو ئي ورثو ڇڏي ويو. سندس ورسيءَ تي کيس ياد ڪرڻ جو مطلب رڳو ماضيءَ جي هڪ شخصيت کي سلام پيش ڪرڻ نه، پر علم، مطالعو، فڪر، ادب ۽ اصولن واري زندگيءَ جي ان روايت کي به ياد ڪرڻ آهي، جيڪا ڪنهن به سماج جي فڪري سڃاڻپ جو بنياد بڻجي ٿي.
