”مومينٽم“ جو لفظ ٻڌندي ئي ذهن فزڪس ڏانهن وڃي ٿو، جتي ان جو تعلق حرڪت سان آهي. پر ادب ۾ به مومينٽم هڪ اهم خيال آهي. سادن لفظن ۾، هيءَ اها طاقت آهي جيڪا پڙهندڙ کي ڪتاب سان ڳنڍي رکي ٿي ۽ کيس هڪ صفحي کان ٻئي صفحي ڏانهن وٺي وڃي ٿي. ڪڏهن ڪو ناول يا ڪهاڻي پڙهندي پڙهندڙ سوچيندو آهي ته رڳو هڪ صفحو وڌيڪ پڙهجي. پوءِ اهو هڪ صفحو ڪيترن ئي صفحن ۾ بدلجي ويندو آهي ۽ ڪتاب بند ڪرڻ ڏکيو لڳندو آهي. پڙهندڙ جي اها لڳاتار دلچسپي ادبي مومينٽم جو هڪ سادو مثال آهي.
ادبي مومينٽم جي ڳالهه ڪندي فرانسيسي نقاد هپولائيٽ ٽين (Hippolyte Taine) جو نالو سامهون اچي ٿو. ٽين ادب کي سمجهڻ لاءِ ”نسل، ماحول ۽ لمحي“ کي اهم سمجهندو هو. سندس خيال هو ته ادب رڳو ليکڪ جي ذاتي سوچ مان پيدا نٿو ٿئي، پر ان جي پويان سماج، ماحول ۽ وقت جون حالتون ڪم ڪن ٿيون. ٽين جي خيال ۾ ”لمحو“ رڳو هڪ وقت نه، پر گذريل حالتن ۽ تجربن جو گڏيل اثر آهي. ٻين لفظن ۾ ادب اوچتو پيدا نٿو ٿئي. ان جي پويان اڳوڻي ادب، سماجي حالتن ۽ تاريخي تجربن جي هڪ حرڪت موجود هوندي آهي. ان ئي پسمنظر ۾ ٽين جي لکڻين ۾ ”acquired momentum“ يعني اڳ ۾ پيدا ٿيل مومينٽم جو خيال پڻ ملي ٿو.
مومينٽم کي رڳو ڪهاڻيءَ جي تيز رفتاري سمجهڻ درست ناهي. ڪهاڻيءَ ۾ جڏهن ڪو سوال پيدا ٿئي، ڪو مونجھارو سامهون اچي يا ڪو ڪردار ڪنهن ڏکيائيءَ ۾ ڦاسي وڃي، ته پڙهندڙ جي ذهن ۾ تجسس پيدا ٿئي ٿو: هاڻي ڇا ٿيندو؟ اهو تجسس ڪهاڻيءَ کي اڳتي وڌائي ٿو. ٻولي به مومينٽم پيدا ڪري ٿي. جملن جي بناوت، لفظن جي چونڊ، ورجاءَ ۽ تال پڙهندڙ جي ڌيان کي اڳتي وڌائين ٿا. شاعريءَ ۾ اهو اثر وڌيڪ نمايان نظر اچي ٿو، جتي لفظن جي تال ۽ موسيقيت شعر کي هڪ خاص وهڪرو ڏين ٿيون. جذبات پڻ مومينٽم جو اهم ذريعو آهن. جڏهن ڪنهن ڪردار سان ڏک، خوشي، خوف يا اميد جو واقعو پيش اچي ٿو ته پڙهندڙ جي دلچسپي به ان سان گڏ وڌي ٿي. پڙهندڙ اهو ڄاڻڻ چاهي ٿو ته ڪردار سان اڳتي ڇا ٿيندو. اهڙي جذباتي وابستگي ڪهاڻيءَ جي وهڪري کي مضبوط ڪري ٿي.
مومينٽم خيالن مان به پيدا ٿي سگهي ٿو. ڪي ڪتاب تيز واقعن سبب نه، پر پنهنجن سوالن ۽ خيالن سبب پڙهندڙ کي پاڻ سان گڏ هلائين ٿا. فلسفيانه يا فڪري ڪتاب ۾ واقعا آهستي اڳتي وڌي سگهن ٿا، پر ذهن ۾ سوال پيدا ٿيندا رهن ٿا. ڪتاب بند ٿيڻ کان پوءِ به اهي سوال ذهن ۾ هلندا رهن ٿا. اهو پڻ مومينٽم جو هڪ روپ آهي.
ٽي. ايس. ايليٽ جي فڪر ۾ ”بي حرڪت نقطي“ جو تصور هن ڳالهه کي وڌيڪ دلچسپ بڻائي ٿو. ايليٽ جي نظر ۾ حرڪت ۽ بي حرڪتي هڪ ٻئي کان بلڪل جدا ناهن. ڪڏهن هڪ بظاهر خاموش لمحو اندر ۾ وڏي حرڪت پيدا ڪري سگهي ٿو ادب ۾ ائين ٿيندو آهي. ڪڏهن ڪهاڻيءَ ۾ ظاهري طور ڪجهه به نه پيو ٿئي، پر هڪ خاموش منظر، هڪ ننڍڙي ڳالهه يا هڪ نظر پڙهندڙ جي ذهن ۾ ڪيترائي سوال پيدا ڪري ٿي. اهڙيءَ طرح مومينٽم هميشه تيز رفتار جو نالو ناهي؛ ڪڏهن خاموشي ۽ انتظار به ڪهاڻيءَ کي اڳتي وڌائين ٿا. مومينٽم ۽ اثر ۾ فرق آهي. مومينٽم پڙهندڙ کي ڪتاب سان گڏ اڳتي وٺي وڃي ٿو، جڏهن ته اثر اهو آهي جيڪو ڪتاب پڙهڻ کان پوءِ ذهن ۾ باقي رهي ٿو. هڪ سنسني خيز ناول پڙهندڙ کي تيزيءَ سان آخر تائين پهچائي سگهي ٿو، پر شايد ان جو اثر گهڻو وقت نه رهي. ان جي ابتڙ، ڪو فڪري ناول آهستي پڙهجي، پر ان جا سوال ڊگهي عرصي تائين ذهن ۾ موجود رهن.
مختلف ادبي دورن ۾ مومينٽم جون صورتون مختلف رهيون آهن. ڪلاسيڪي ادب ۾ ڪهاڻي عام طور هڪ واضح منزل ڏانهن وڌندي آهي. جديد ادب ۾ ڪهاڻي ڪڏهن ٽٽي ٿي، ماضيءَ ڏانهن موٽي ٿي يا ڪردار جي اندرين دنيا ۾ داخل ٿئي ٿي. صوفياڻي ادب ۾ سفر، تلاش ۽ واپسيءَ وسيلي حرڪت پيدا ٿئي ٿي. جديد ۽ پوسٽ ماڊرن ادب ۾ يادگيرين، ٽٽل واقعن ۽ مختلف آوازن وسيلي مومينٽم پيدا ٿئي ٿو.
سنڌي ادب ۾ مومينٽم جون ڪيتريون ئي صورتون نظر اچن ٿيون. لوڪ داستانن ۾ واقعا ۽ تجسس ڪهاڻيءَ کي اڳتي وڌائين ٿا. جديد ڪهاڻيءَ ۾ ڪڏهن هڪ ننڍڙو واقعو ئي وڏي فڪري يا جذباتي حرڪت پيدا ڪري ٿو. شاعريءَ ۾ سفر، وڇوڙو، تلاش ۽ وصال جا تصور پڙهندڙ کي لفظن کان اڳتي انهن جي معنيٰ ڏانهن وٺي وڃن ٿا. انهيءَ ڪري سٺو ادب لازمي طور تيز رفتار ادب نه هوندو آهي. اصل ڳالهه اها آهي ته متن پڙهندڙ جي دلچسپي قائم رکي. ڪٿي واقعن جي رفتار ڪم اچي ٿي، ڪٿي ٻوليءَ جي تال، ڪٿي جذبات جي شدت ۽ ڪٿي ڪو اهڙو سوال، جنهن جو جواب فوري طور نٿو ملي.
مومينٽم ادب جي اندر موجود اها حرڪت آهي، جيڪا لفظن، خيالن، واقعن ۽ احساسن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍي ٿي. اها حرڪت ڪڏهن تيز هوندي آهي ۽ ڪڏهن آهستي، پر جيڪڏهن اها اثرائتي هجي ته پڙهندڙ متن کان الڳ نٿو رهي. ادب جي اصل طاقت شايد اها آهي ته ڪتاب جو پڙهڻ ختم ٿيڻ کان پوءِ به ان جي ڪا ڳالهه ذهن ۾ هلندي رهي. ڪو سوال، ڪو منظر، ڪو ڪردار يا ڪو احساس پڙهندڙ سان گڏ اڳتي وڌندو رهي. اهو ئي مومينٽم آهي: ادب جي اها حرڪت، جيڪا صفحن کان نڪري پڙهندڙ جي اندر جاري رهي ٿي.
