استادن جي تربيت: ٽيڪنالاجي نه، تدريس بدلائڻ جي ضرورت

اسان جي تعليمي ادارن ۾ ٽيڪنالاجي جي ڳالهه هاڻي نئين نه رهي آهي. هر هنڌ اسمارٽ فون، انٽرنيٽ، ليپ ٽاپ، پروجيڪٽر، گوگل ڪلاس روم، زوم ۽ هاڻي مصنوعي ذهانت جا اوزار موجود آهن. پر اصل سوال اڃا به ساڳيو آهي: ڇا اهي اوزار شاگردن جي سکيا کي واقعي بهتر بڻائي رهيا آهن، يا صرف پراڻي ليڪچر کي نئين اسڪرين تي منتقل ڪري رهيا آهن؟

سنڌ ۽ پاڪستان جي تعليم لاءِ هي سوال انتهائي اهم آهي. خاص ڪري انهن علائقن ۾، جتي تعليمي وسيلا اڳ ئي محدود آهن، ٽيڪنالاجي کي فيشن طور نه پر سکيا جي مددگار قوت طور ڏسڻ گهرجي. جيڪڏهن استاد کي صرف پاور پوائنٽ هلائڻ يا وڊيو ڏيکارڻ سيکاريو وڃي ته اها مڪمل تربيت ناهي. استاد کي اهو به سمجهائڻو پوندو ته ڪهڙي موضوع لاءِ ڪهڙو اوزار مناسب آهي، ڪهڙي تدريسي حڪمت عملي شاگردن کي سرگرم ڪري ٿي، ۽ ڪهڙي طريقي سان سکيا کي جانچي سگهجي ٿو.

هن پس منظر ۾ TPACK ماڊل استادن جي تربيت لاءِ هڪ مضبوط بنياد ڏئي ٿو. TPACK جو مطلب آهي Technological Pedagogical Content Knowledge، يعني ٽيڪنالاجي جو علم، تدريس جو علم ۽ مضمون جي مواد جو علم. هڪ استاد رڳو مضمون ڄاڻڻ سان مڪمل نٿو ٿئي، ۽ رڳو ٽيڪنالاجي ڄاڻڻ سان به سٺو استاد نٿو بڻجي. اصل ڪاميابي تڏهن آهي جڏهن استاد مضمون، شاگردن جي سکڻ جي انداز ۽ ٽيڪنالاجي کي هڪ ئي سبق ۾ سمجهه سان گڏ ڪري.

مثال طور، سائنس جو استاد جيڪڏهن ڪنهن پيچيده تصور کي animation يا simulation سان واضح ڪري، ٻوليءَ جو استاد شاگردن کان گڏيل لکڻ جو ڪم ڪرائي، سماجي علمن جو استاد نقشا، تصويرون ۽ ڊيٽا ذريعي بحث پيدا ڪري، يا رياضي جو استاد مسئلن کي interactive انداز ۾ حل ڪرائي، ته ٽيڪنالاجي تدريس جو حصو بڻجي ٿي. پر جيڪڏهن استاد صرف سلائيڊ پڙهي ۽ شاگرد خاموش ويهن، ته ٽيڪنالاجي موجود هوندي، سکيا نه.

تعليمي تحقيق به ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿي ته technology-based training استادن ۾ اعتماد ۽ بنيادي مهارتون وڌائي سگهي ٿي، پر صرف اوزار هلائڻ جي تربيت ڪافي ناهي. تربيت جو مقصد اهو هجڻ گهرجي ته استاد ٽيڪنالاجي کي lesson planning، classroom activities، group work، assessment، feedback ۽ شاگردن جي تخليقي ڪم سان ڳنڍي سگهي. هتي ئي TPACK ماڊل جي اصل اهميت ظاهر ٿئي ٿي.

اسان جي ادارن ۾ گهڻو ڪري teacher training کي هڪ رسمي سرگرمي سمجهيو ويندو آهي. ڪجهه ڏينهن جي workshop، آخر ۾ certificate، ۽ پوءِ استاد ٻيهر پنهنجي پراڻي معمول ڏانهن موٽي وڃي ٿو. اهڙي تربيت سان گهڻي تبديلي نٿي اچي. استادن جي professional development مسلسل هجڻ گهرجي. CPD، يعني Continuous Professional Development، جو مطلب به اهو آهي ته استاد سکندو رهي، ڪلاس ۾ آزمائيندو رهي، ساٿين سان تجربا ونڊيندو رهي، feedback وٺندو رهي ۽ پنهنجي تدريس کي بهتر ڪندو رهي.

TPACK تي ٻڌل تربيت لاءِ اسان کي ڪجهه بنيادي تبديليون آڻڻيون پونديون. پهرين ڳالهه، تربيت مضمونن سان لاڳاپيل هجي. رياضي، سائنس، ٻولي، تاريخ يا استاد جي تعليم لاءِ هڪ جهڙي عام تربيت ڪافي نه آهي. ٻيو، تربيت عملي هجي. استاد پنهنجو سبق پاڻ ڊزائين ڪري، ٽيڪنالاجي چونڊي، ڪلاس ۾ استعمال ڪري ۽ پوءِ ان تي غور ڪري. ٽيون، اداري اندر in-house training جو مستقل نظام هجي، جتي مقامي ضرورتن، ٻولي، نصاب ۽ شاگردن جي پس منظر کي سامهون رکي تربيت ڏني وڃي.

سنڌ ۾ اهڙي تربيت لاءِ مقامي ٻولين جي اهميت به نظرانداز نٿي ڪري سگهجي. جيڪڏهن استاد کي سنڌي يا اردو ۾ معياري digital resources، وڊيوز، worksheets، assessment tools ۽ مقامي مثال ملندا ته هو ٽيڪنالاجي کي وڌيڪ اعتماد سان استعمال ڪندو. ٻي صورت ۾ انگريزي مواد ۽ اجنبي مثالن سبب ٽيڪنالاجي عام استاد لاءِ فاصلي واري شيءِ بڻجي ويندي.

اسان کي اهو به سمجهڻ گهرجي ته هر هنڌ تيز انٽرنيٽ ۽ جديد اوزار موجود نه هوندا. TPACK جو مطلب مهانگي ٽيڪنالاجي نه آهي. اهو سوچ جو ماڊل آهي. هڪ استاد offline video، موبائل ۾ محفوظ مواد، projector، audio clip، chart، يا سادي digital quiz سان به بهتر سکيا پيدا ڪري سگهي ٿو، جيڪڏهن هن جو مقصد واضح آهي ۽ تدريس شاگردن کي سرگرم ڪري ٿي.

تعليم ۾ ٽيڪنالاجي جو اصل امتحان اسڪرين جي چمڪ نه، شاگرد جي سکيا آهي. جيڪڏهن شاگرد سوال پڇي ٿو، بحث ڪري ٿو، مسئلو حل ڪري ٿو، پنهنجو خيال پيش ڪري ٿو ۽ پنهنجي سکيا تي feedback وٺي ٿو، ته پوءِ ٽيڪنالاجي فائديمند آهي. جيڪڏهن شاگرد صرف ڏسي ٿو ۽ ٻڌي ٿو، ته پوءِ اوزار بدلجي ويا آهن، تدريس نه.

پاڪستان، خاص طور سنڌ، کي اهڙي teacher training جي ضرورت آهي جيڪا استاد کي صرف digital user نه پر reflective، creative ۽ pedagogically strong teacher بڻائي. TPACK ماڊل هن رستي ۾ اسان جي مدد ڪري سگهي ٿو، شرط اهو آهي ته ان کي صرف اصطلاح طور نه پر تربيت، نصاب، lesson planning ۽ classroom practice جو حصو بڻايو وڃي.

هاڻي وقت اچي ويو آهي ته اسان استادن جي تربيت کي حاضري ۽ سرٽيفڪيٽ کان اڳتي وٺي وڃون. استاد کي مسلسل سکيا، عملي رهنمائي، mentoring، ساٿي استادن سان تعاون ۽ مقامي ضرورتن مطابق digital support ڏنو وڃي. جڏهن استاد مضمون، تدريس ۽ ٽيڪنالاجي کي گڏ کڻي هلندو، تڏهن ئي ڪلاس روم ۾ حقيقي تبديلي ايندي. اها ئي TPACK جي روح آهي، ۽ اها ئي اسان جي تعليم جي ضرورت.