ايران خلاف هلندڙ جنگ، جيڪا اسرائيل ۽ آمريڪا طرفان جاري آهي، هاڻي پنهنجي سڀ کان خطرناڪ مرحلي ۾ داخل ٿي رهي آهي. هي خطرو رڳو انساني جاني نقصان يا مغربي ميڊيا جي ڦهلايل فتح جي ڪهاڻين تائين محدود ناهي، پر هاڻي اهو علائقائي پيچيدگين تائين وڌي رهيو آهي. مارچ 2026 جي پڇاڙيءَ تائين هي تڪرار پنهنجي شروعاتي حدن کان نڪري عالمي نظام جي گهري خرابين جو آئينو بڻجي ويو آهي. قومن جي درجابندي، عالمي قانونن جو ٻٽو معيار ۽ اهي ظالماڻا ٻٽا معيار جيڪي طئي ڪن ٿا ته ڪنهن جو رت وهايو ويندو ۽ ڪنهن کي رڳو انگن ۾ ڳڻيو ويندو. جڏهن عالمي بياني تي طاقتور حلقن جي اجاره داري هجي ــ جن جي سڃاڻپ ته سڀني کي هجي پر انهن جي منافقت بيان ڪرڻ جي همت گهٽ ماڻهن وٽ هجي ته ننڍين قومن لاءِ حالتون وڌيڪ پيچيده ٿي وڃن ٿيون. گهر کان هزارين ڪلوميٽر پري جنگ ۾ حصو وٺڻ وڏين سلطنتن جو ڪم هوندو آهي، پر پاڙيسري ملڪن لاءِ چئلينج وڌيڪ نازڪ هوندو آهي
پاڪستان 28 فيبروري جي حملن کانپوءِ، جن ۾ اعليٰ ايراني قيادت کي نشانو بڻايو ويو، انتهائي احتياط سان قدم کنيا آهن. اطلاعات واري وزير جو اهو اعلان ته پاڪستان ٽياڪري لاءِ تيار آهي، رڳو سفارتي بيان ناهي، بلڪه ان ٻٽي سوچ کان آزادي جو اظهار آهي ته، يا ته اسان سان گڏ يا اسان جي خلاف. هن چيو ته اسان مختلف ساٿين سان ڳالهائي رهيا آهيون ۽ هميشه لاڳاپن ۾ توازن رکڻ چاهيون ٿا. اهو اُهو طريقو آهي جنهن کي حڪمت عملي واري برابري چئي سگهجي ٿو: تهران سان لاڳاپا برقرار رکڻ، رياض سان دفاعي معاهدي جو احترام ڪرڻ، آمريڪي طاقت کي تسليم ڪرڻ پر ان جو اوزار بڻجڻ کان بچڻ. پر هن توازن جون بنيادون سخت آزمائش مان گذري رهيون آهن. آمريڪا پنهنجي اتحادين کان هرمز جي آبنائي کولڻ ۾ مدد گهري آهي، جتان دنيا جي لڳ ڀڳ ويهه سيڪڙو تيل جي فراهمي گذري ٿي. فرانس، جاپان، آسٽريليا ۽ ڏکڻ ڪوريا معذرت ڪري ڇڏي آهي. يورپي اتحاد جي پرڏيهي پاليسي جي اجلاس اها حقيقت بيان ڪئي جيڪا اسلام آباد ۾ چڱي طرح سمجهي وڃي ٿي: ڪو به پنهنجي ماڻهن جي جان خطري ۾ وجهڻ لاءِ تيار ناهي. پاڪستان لاءِ انڪار وڌيڪ خطرناڪ آهي. جاپان يا ڪوريا وانگر نه، پاڪستان جي سرحد جنگ متاثر ملڪ سان لڳي ٿي. فرانس يا آسٽريليا وانگر نه، پاڪستان جو سعودي عرب سان دفاعي معاهدو آهي، جيڪو 2025 جي آخر ۾ طئي ٿيو ۽ جنهن جو اصول اهو آهي ته هڪ تي حملو ٻنهي تي حملو سمجهيو ويندو.
هتي سياست فلسفي سان ملي ٿي. سعودي ـ پاڪستان حڪمت عملي وارو فوجي دفاعي معاهدو هاڻي پنهنجي پهرين حقيقي امتحان مان گذري رهيو آهي. جڏهن سعودي توانائي تنصيبات ايراني جوابي حملن جو نشانو بڻيون ته هي نظرياتي معاهدو عملي صورت اختيار ڪرڻ لڳو. پر هتي معاملو وڌيڪ پيچيده ٿي وڃي ٿو. معاهدي جي ٻولي ۾ اهو ابهم موجود آهي جيڪو سفارتڪار پسند ڪن ٿا ۽ مفڪر پرکين ٿا. ڇا اهو سعودي درخواست تي دارومدار رکي ٿو؟ خطري جي نوعيت تي؟ گڏيل ذميوارين تي؟ ۽ جيڪڏهن ايئن آهي ته افغانستان سان پاڪستان جي تڪرارن دوران رياض ڪٿي هو؟ پاڪستان جو محتاط رويو ڪجهه مبصرن کي اهو سوچڻ تي مجبور ڪري ٿو ته شايد هي اتحاد عملي کان وڌيڪ علامتي آهي. پر اهو عزم جي کوٽ ناهي بلڪه حقيقت جو اعتراف آهي. پاڪستان وڏي طاقت ناهي، ان جا وسيلا محدود آهن، اندروني مسئلا گهرا آهن ۽ اولهه واري سرحد غير يقيني آهي.
افغانستان جي صورتحال معاملي کي وڌيڪ پيچيده بڻائي ٿي. اطلاعن موجب افغان سرزمين هندستان جي اثر هيٺ آمريڪا ۽ اسرائيل جي مهم کي ڄاڻ يا رسد جي سهڪار مهيا ڪري سگهي ٿي. افغانستان، جيڪو اڪيلائي جو شڪار آهي ۽ سڃاڻپ جو خواهشمند، ان لالچ سان منهن ڏئي رهيو آهي جنهن ڪيترين ننڍين قومن کي تباهه ڪيو آهي. خدمتن جي بدلي قانوني حيثيت جو واعدو. اها سوچ پرڪشش آهي، پر تاريخ ڊڄائيندڙ آهي. هندستان جو اسرائيل سان گهرو تعلق، جنهن کي نريندر مودي قومي سلامتي جو بنيادي ٿنڀ قرار ڏنو آهي، هن صورتحال ۾ هڪ وڌيڪ پاسو شامل ڪري ٿو، بي پائلٽ جهاز، نگراني ۽ برقي ڄاڻ واري صلاحيتون. جيڪي جديد ڄاڻ واري جنگ جو بنيادي ڍانچو بڻجي چڪيون آهن ۽ پوءِ بلوچستان آهي. پاڪستاني به ۽ ايراني به. اهو علائقو جيڪو جاگرافي، قوميت ۽ هاڻي معاشي حقيقت جي ذريعي ٻنهي ملڪن کي ڳنڍي ٿو. جڏهن دنيا تيل جي فراهمي بابت فڪرمند آهي، سرحدي علائقن ۾ هڪ خاموش ڪهاڻي هلي رهي آهي. غير رسمي طريقي سان تيل جو واپار، جيڪو سرحدي برادرين جي زندگي جو سهارو آهي، جنگ سبب متاثر ٿيو آهي. فراهمي اڌ ٿي وئي آهي ۽ قيمتون وڌي ويون آهن. نوجوان جيڪي اڳ نفعو ڪمائيندا هئا، هاڻي خريدارن جو انتظار ڪن ٿا. هڪ ڊرائيور ٻڌايو ته جنگ کان اڳ اگهه سٺو هو، پر هاڻي پيٽرول 190 رپيا في ليٽر ملي رهيو آهي.
مسلم اتحاد جي خواهش. اطلاعات واري وزير عطاالله تارڙ پراڻن لاڳاپن ۽ ضرورت پوڻ تي مدد ڪرڻ جي خواهش جو ذڪر ڪيو. چيو وڃي ٿو ته پاڪستاني قوم جنگ نٿي چاهي ۽ مسلمانن جي گڏيل اتحاد جي اپيل ڪري ٿي. پر اتحاد هڪ نظرياتي خواهش آهي جيڪا عملي سياست سان ٽڪرائجي ٿي. مسلمان دنيا هڪ گڏيل وحدت ناهي، بلڪه مختلف مفادن ۽ تاريخي شڪايتن جو ميل آهي. هتي حڪمت جو تصور وڌيڪ مناسب ٿئي ٿو. پاڪستان جو موقف دراصل عملي دانائي جو مثال آهي، نه انڌي پيروي، نه بي رحم لاتعلقي، پر هر صورتحال کي ان جي حالتن مطابق پرکڻ. اڃا تائين قيادت هن توازن کي برقرار رکيو آهي ۽ اهڙي جنگ ۾ ڌر بڻجڻ جي دٻاءَ جي مزاحمت ڪئي آهي. پر صورتحال اڃا به بدلجندڙ آهي. بدترين منظرناما ــ بلوچستان ۾ پراڪسي جنگ، افغانستان جو ڄاڻ واري مرڪز بڻجڻ، يا سعودي معاهدي سبب پاڻمرادو جنگ ۾ شامل ٿيڻ ــ اڃا تائين پيش نه آيا آهن، پر مڪمل طور رد به نٿا ڪري سگهجن. باقي رهجي وڃي ٿي سفارتڪاري جي صبر واري حڪمت عملي، لاڳاپن جي خاموش سنڀال ۽ اها اميد ته دانائي جنگ جي لالچ تي غالب ايندي.
