پاڪستان جي پرڏيهي معاملن جي وزير ٻڌايو آهي ته آمريڪا ۽ ايران جي وچ ۾ ٿيندڙ ڳالهين ۾ پاڪستان کي شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي آهي۔ جيتوڻيڪ اهو واضح ناهي ته هي دعوت نامو ڪهڙي پاسي کان موصول ٿيو آهي، پر هن اڳڀرائي مان اهو ضرور ظاهر ٿئي ٿو ته علائقائي سياست ۽ اسٽريٽجڪ معاملن ۾ پاڪستان جي اهميت ۽ ضرورت کي تسليم ڪيو پيو وڃي۔ پاڪستان خاموش سفارتڪاري جي ذريعي ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ مفاهمت لاءِ ڪم ڪندو رهيو آهي۔ گذريل سال جون مهيني ۾ به، غزه جنگ دوران، جڏهن اسرائيل ايران کي نشانو بڻايو ۽ آمريڪا ايراني ايٽمي هنڌن تي بي-2 بمبار جهازن ذريعي بمباري ڪئي، تڏهن پاڪستان هن تڪرار کي ختم ڪرائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو هو۔ سفارتي سطح تي پاڪستان ايران جي مدد ڪندو رهيو آهي۔
گذريل مهيني ايران ۾ شروع ٿيل خوني احتجاج دوران آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ ايران تي بار بار حملا ڪرڻ جون ڌمڪيون ڏيندو رهيو، پر دوست ملڪن ان ٽڪراءَ کان پاسو ڪرڻ جو مشورو ڏنو۔ انهن ملڪن ۾ پاڪستان نمايان سفارتڪاري سبب خاص حيثيت رکي ٿو۔ ان ئي سبب هاڻي پاڪستان کي آمريڪا ۽ ايران جي سڌي ڳالهه ٻولهه ۾ ثالثي جي دعوت ڏني وئي آهي۔ خطي ۾ جنگ کي ٽالڻ لاءِ پاڪستان جو ڪردار دراصل اسان جي قومي سلامتي ۽ مستقبل ۾ پيدا ٿيندڙ حالتن لاءِ انتهائي اهم آهي۔ ايران ۾ جيڪڏهن ڪا اسرائيل نواز حڪومت اچي ٿي ته اها ڪنهن به صورت ۾ پاڪستان جي مفاد ۾ نه هوندي۔ ان لاءِ جلاوطن ايراني ولي عهد رضا پهلوي مسلسل ڪوششون ڪندو رهيو آهي۔ هن تازين عوامي احتجاجن کي پنهنجي واپسي جو جواز بڻائي اسرائيل جي مدد سان تهران واپس اچي بادشاهي بحال ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو هو۔ پر هڪ طرف رضا پهلوي کي ايراني عوام ۾ قبوليت حاصل ناهي، ٻئي طرف آمريڪي صدر ٽرمپ به هن تي ڀروسو نٿو ڪري۔ ان ڪري اهو منصوبو ڪامياب نه ٿي سگهيو۔ البت رضا پهلوي جي نگراني يا سهڪار سان تهران ۾ ايندڙ ڪا به تبديلي پاڪستان جي مفاد ۾ نه هوندي۔ اهڙي حڪومت اسرائيل جي سڌي مداخلت ۽ مدد سان ئي ممڪن ٿيندي، جنهن جي نتيجي ۾ پاڪستان جي پاڙيسري ملڪ ۾ اسرائيلي اثر رسوخ اسان جي سلامتي لاءِ سڌو خطرو بڻجي سگهي ٿو۔
اهڙي صورتحال هڪ پاسي علائقي ۾ طاقت جي توازن کي تبديل ڪري سگهي ٿي، ته ٻي پاسي پاڪستان کي ايران جي پاسي کان به سڌي مداخلت ۽ دهشتگردن جي سرپرستيءَ کي منهن ڏيڻو پئجي سگهي ٿو۔ ايران ۾ انتها پسند مذهبي حڪومت کي عوام جي سخت ناپسنديدگي کي منهن ڏيڻو پوي ٿو۔ آمريڪي معاشي پابندين سبب ايراني معيشت بري طرح متاثر ٿي آهي۔ روزمره جون شيون مهانگيون آهن ۽ آمدني جا ذريعا محدود ٿي ويا آهن۔ سخت گير مذهبي حڪومت هڪ طرف علائقي ۾ پراڪسي جنگين ذريعي پاڙيسري ملڪن کان پاڻ کي ڌار ڪيو، ته ٻي طرف باقي بچيل مالي وسيلا به جنگين جي ور چڙهائي عوام لاءِ زندگي مشڪل بڻائي ڇڏي۔ گذريل سال اسرائيل ۽ آمريڪا سان ٿيل جنگ ان صورتحال کي وڌيڪ خراب ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ايراني معيشت پنهنجي عوام کي ڪا به مالي سهولت ڏيڻ جي قابل نه رهي۔ ان سان گڏوگڏ، ملاوَن جي حڪومت اظهارِ راءِ ۽ طرزِ زندگي تي سخت پابنديون لڳائي عوام کي پاڻ کان وڌيڪ پري ڪري ڇڏيو آهي، ۽ اڪثريت پاڻ کي مجبور ۽ لاچار محسوس ڪرڻ لڳي آهي۔ گذريل مهيني شروع ٿيل مظاهرا ان ئي عوامي مايوسي ۽ بي وسي جو اظهار هئا۔
تهران حڪومت جو چوڻ آهي ته اسرائيل احتجاجن جي آڙ ۾ پنهنجن ايجنٽن وسيلي رياستي ادارن کي نشانو بڻايو، تنهنڪري اهي احتجاج عوامي ضرورتن جو اظهار نه، پر بغاوت جي ڪوشش هئا، جن کي چيڀاٽيو ويو۔ هي هڪ طرفو موقف قبول ڪرڻ مشڪل آهي۔ اگرچه ان امڪان کي نظرانداز نٿو ڪري سگهجي ته اسرائيل، تهران حڪومت کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ هر ممڪن ڪوشش ۾ ملوث ٿي سگهي ٿو، پر جيڪا حڪومت رياستي ڍانچي تي مڪمل ڪنٽرول رکي ٿي، جيڪڏهن اها دشمن ملڪ جي ايجنٽن ۽ پنهنجي عوام جي مجبوريءَ ۾ فرق نٿي ڪري سگهي، ته هر تحريڪ کي صرف پرڏيهي سازش قرار نٿو ڏئي سگهجي۔
ايراني حڪومت کي سوچڻ گهرجي ته آخر ڪهڙي سبب عوام مسلسل موجوده نظام تي بي اعتمادي ظاهر ڪري ٿو۔ پر مذهبي اشرافيا هڪ خاص نظام عوام تي مڙهڻ تي بضد آهي۔ جبر واري ماحول ۾ جيڪڏهن عوام کي معاشي سهولت ملي، ته ڪنهن حد تائين حالتون نارمل ٿي سگهن ٿيون، پر گذريل چار پنج ڏهاڪن دوران ايراني معيشت مسلسل زوال جو شڪار رهي آهي، ۽ آمريڪا سان دشمنيءَ جي ڳري قيمت ايراني عوام کي ادا ڪرڻي پئي آهي۔ جڏهن ته حڪمران اشرافيا پابندين ۽ جبر ذريعي عوام کي خاموش ڪرائڻ تي اڪتفا ڪيو آهي۔ آمريڪي صدر ٽرمپ پاران مظاهرن دوران ايران کي ڏنل ڌمڪيون دراصل انساني حقن يا جمهوريت جي حمايت نه هيون، پر آمريڪا ايران سان پنهنجا پراڻا سفارتي ۽ سياسي حساب چڪتا ڪرڻ چاهيو ٿي۔ ٽرمپ انتظاميا جو خيال هو ته ايران معاشي پابندين سبب ڪمزور ٿي چڪو آهي، غزه جنگ دوران اسرائيل وچ اوڀر ۾ ايران جي پراڪسي گروهن کي نقصان پهچائي چڪو آهي، ۽ عرب ملڪن ۾ به ايران لاءِ ڪا خاص همدردي باقي ناهي۔
اهڙي ماحول ۾ جيڪڏهن عوام به احتجاج ڪري رهيو آهي، ته ان جي آڙ ۾ هڪ وار ڪري تهران ۾ مذهبي اڳواڻن جي حڪمراني جو خاتمو آڻي سگهجي ٿو۔ ٽرمپ ان دوران ايران تي حملي لاءِ بي چين هئا، پر پاڪستان سميت ٻين ملڪن آمريڪا کي بحران جي سنگينيءَ کان آگاهه ڪري حملي کان روڪيو۔ ٻي طرف آمريڪا وٽ موجوده حڪومت جي خاتمي کان پوءِ ڪو واضح متبادل به موجود نه هو، ۽ بادي النظر ۾ ٽرمپ انتظاميا رضا پهلوي کي متبادل انتظام جي قابل نه سمجهي ٿي۔ اهڙين حالتن ۾ ايران ۾ موجوده نظام جي خاتمي سان گهرو انتشار ۽ گهرو جنگ جهڙي صورتحال پيدا ٿي سگهي ٿي۔ آمريڪا کي شايد ان جي پرواهه نه هجي، پر لڳي ٿو ته سعودي عرب، متحده عرب امارات، ترڪيه ۽ پاڪستان آمريڪا کي آگاهه ڪيو ته ايران جهڙي وڏي ۽ وسيلن سان مالا مال ملڪ ۾ گهرو جنگ سڄي علائقي ۾ عدم استحڪام پيدا ڪري ڇڏيندي، جنهن مان جنم وٺندڙ دهشتگردي ۽ عسڪري گروهه آمريڪي مفادن لاءِ به سڌو خطرو بڻجي سگهن ٿا۔ خوشقسمتيءَ سان هي بحران ٽري ويو آهي، ۽ هاڻي ايران آمريڪا سان ڳالهه ٻولهه جي مرحلي ۾ داخل ٿي رهيو آهي۔
هڪ طرف ترڪيه ۾ ايراني پرڏيهي وزير عباس عراقچي ۽ آمريڪي ايلچي اسٽيِو وِٽڪوف جي ملاقات جون خبرون اچي رهيون آهن، ته ٻي طرف آمريڪي فوج اعلان ڪيو آهي ته ان جي بحري ٻيڙي ابراهم لنڪن ڏانهن اڏامندڙ هڪ ايراني شاهد-139 ڊرون کي ماريو ويو آهي، جيڪو آمريڪي ايف-35 جنگي جهاز نشانو بڻايو۔ ڳالهين ذريعي ٽڪراءَ کي ٽالڻ جي ڪوششن دوران ايراني ڊرون جو آمريڪي بحري ٻيڙي ڏانهن اڏامڻ ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته ايراني نظام اندر به اهڙا عنصر موجود آهن، جيڪي مصالحت بدران ٽڪراءَ تي يقين رکن ٿا ۽ آمريڪا سان ڪنهن به مفاهمت جا خواهشمند ناهن۔
هي صورتحال تهران حڪومت لاءِ هڪ حقيقي چئلينج آهي، جيڪا مذاڪرات کي واحد حل سمجهي ترڪيه ۾ آمريڪا سان ڳالهين لاءِ وفد موڪلي رهي آهي۔ ساڳي وقت پاڪستان ۽ ثالثي ۾ شامل ٻين ملڪن کي به ايران تي واضح ڪرڻو پوندو ته ايران جي پاسي کان ڪا به معمولي لغزش مذاڪرات کي ناڪام بڻائي سگهي ٿي، جنهن جا نتيجا انتهائي خطرناڪ هوندا۔ ٽرمپ بار بار حملي جون ڳالهيون ڪري رهيو آهي ۽ طاقتور آمريڪي بحري ٻيڙو ايراني سرحدن جي ويجهو موجود آهي۔
انهن حالتن ۾ ڳالهين کي وقت وٺڻ جو حربو بڻائڻ بدران حقيقي مسئلن جي حل تي ڌيان ڏيڻ ضروري آهي۔ پرڏيهي وزير عباس عراقچي سي اين اين کي انٽرويو ۾ چيو آهي ته صدر ٽرمپ ايران کان ايٽمي هٿيار ختم ڪرڻ جو مطالبو ڪن ٿا، اسان ان ڳالهه کي مڃون ٿا، پر آمريڪا کي ايران تي معاشي پابنديون هٽائڻيون پونديون۔ ايران جو هي موقف متوازن ۽ روشن مستقبل ڏانهن اشارو ڪري ٿو، پر ڏسڻو اهو آهي ته تهران حڪومت ڪيتري سنجيدگيءَ سان هن مقصد ڏانهن اڳڀرائي ڪري ٿي، يا ماضي وانگر ٽال مٽول کان ڪم وٺندي رهي ٿي۔ ايران لاءِ امن ۽ پنهنجي عوام جي خوشحالي ايٽمي هٿيارن کان وڌيڪ اهم هجڻ گهرجي۔ پاڪستاني نمائندن کي ايراني قيادت کي ان ڳالهه تي قائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪرڻي پوندي۔
آمريڪا سان ايٽمي معاهدي کان پوءِ به ايران جا سڀ مسئلا ختم نه ٿيندا۔ ملاوَن جي حڪومت کي بنيادي آزادين ڏيڻيون پونديون ۽ موجوده مڙهيل نظام ۾ لچڪ پيدا ڪرڻي پوندي۔ جيڪڏهن عوام جي بيگانگيءَ جي باوجود آمرانه نظام زبردستي جاري رکيو ويو، ته شايد ڪا به سفارتڪاري يا پرڏيهي مفاد ايران کي ڪنهن وڏي طوفان کان بچائي نه سگهندا۔
