بابا سائين پهرين سيپٽمبر 2026ع تي اسان کان جسماني طور وڇڙي ويا، پر سندن محبت، تربيت، علم دوستي، سماجي خدمتن ۽ فڪري دلچسپين جا نشان اڄ به اسان جي زندگيءَ ۾ موجود آهن. مان چاهيان ٿي ته سندن ذڪر رڳو هڪ پيءُ جي حيثيت ۾ نه، پر هڪ اهڙي انسان جي حيثيت ۾ به ڪيان، جنهن جي زندگيءَ ۾ خاندان سان محبت، ڪتابن سان وابستگي، انسانيت جي خدمت ۽ سنڌ جي اجتماعي مسئلن بابت سوچ جا ڪيترائي پاسا موجود هئا. ڪجهه ماڻهو پنهنجي زندگي گذاري دنيا مان هليا ويندا آهن، پر سندن وڃڻ سان سندن ڪهاڻي ختم ناهي ٿيندي. سندن خيال، سندن ڪردار، سندن محبتون، سندن جدوجهدون ۽ ماڻهن جي دلين ۾ ڇڏيل نشان سندن موجودگيءَ جو احساس ڏياريندا رهندا آهن. اهڙا ماڻهو وقت جي ورقن ۾ رڳو نالا بڻجي ناهن رهندا، پر پنهنجي عمل ۽ فڪر وسيلي ايندڙ نسلن لاءِ سوال، سبق ۽ رستا ڇڏي ويندا آهن.
منهنجي بابا سائين، علي نواز ٻٽ، جو وڇوڙو به منهنجي زندگيءَ جو اهڙو درد آهي، جنهن کي لفظن ۾ مڪمل طور بيان ڪرڻ ممڪن ناهي. پهرين سيپٽمبر 2026ع تي بابا سائينءَ جي جدائيءَ منهنجي وجود مان ڄڻ هڪ اهڙو حصو کسي ورتو، جنهن سان منهنجي سڃاڻپ، منهنجون خوشيون، منهنجيون ڪاميابيون ۽ منهنجي زندگيءَ جا ڪيترائي خواب جڙيل هئا.
اڄ 10 آڪٽوبر تي سندن چاليهي جي موقعي تي قلم کڻان ٿي ته اکين آڏو رڳو هڪ وڇڙيل چهرو نه، پر هڪ پوري زندگيءَ جا منظر اچن ٿا. هڪ پيءُ، جنهن جي شفقت منهنجي لاءِ ڇانوَ هئي؛ هڪ رهنما، جنهن جي سوچ مون کي اڳتي وڌڻ جو حوصلو ڏنو؛ هڪ علم دوست انسان، جنهن لاءِ ڪتاب ۽ قلم زندگيءَ جو حصو هئا؛ ۽ هڪ اهڙو سماجي شعور رکندڙ شخص، جنهن جي دلچسپي پنهنجي گهر کان ٻاهر پنهنجي ماڻهن ۽ پنهنجي ڌرتيءَ تائين پکڙيل هئي.
بابا سائينءَ کي ياد ڪرڻ، منهنجي لاءِ رڳو ماضيءَ کي ياد ڪرڻ ناهي، پر ان ورثي کي سمجهڻ به آهي، جيڪو هو اسان لاءِ ڇڏي ويا آهن.
هر انسان جي زندگيءَ ۾ ڪي شخصيتون اهڙيون هونديون آهن، جن جي موجودگيءَ سان کيس پنهنجي اندر جي طاقت جو احساس ٿيندو آهي. منهنجي لاءِ بابا سائين اهڙي ئي شخصيت هئا. سندن محبت رڳو شفقت جي صورت ۾ نه هئي، پر حوصلي، اعتماد ۽ اڳتي وڌڻ جي همت ۾ به ظاهر ٿيندي هئي. منهنجي تعليم، تحقيق ۽ پي ايڇ ڊي تائين پهچڻ واري سفر ۾ بابا سائينءَ جي همت افزائيءَ جو ڪردار منهنجي لاءِ سدائين اهم رهندو. هنن مون کي اهو احساس ڏياريو ته ڌيءَ جي تعليم خاندان جي عزت، سماج جي ترقي ۽ ايندڙ نسلن جي شعور سان جڙيل آهي. هو چاهيندا هئا ته سندن نياڻيون تعليم حاصل ڪن، پنهنجي قابليت سڃاڻن ۽ پنهنجي علم کي سماج جي ڀلائيءَ لاءِ استعمال ڪن.
اڄ جڏهن مان پنهنجي علمي زندگيءَ ڏانهن ڏسان ٿي ته محسوس ڪريان ٿي ته منهنجي ڪاميابي رڳو منهنجي ذاتي محنت جي ڪهاڻي ناهي؛ ان ۾ بابا سائينءَ جا خواب، اوجاڳا انتظار سندن اعتماد ۽ سندن تربيت به شامل آهن. پيءُ جي وڇوڙي کان پوءِ ماڻهوءَ کي احساس ٿئي ٿو ته ڪاميابيءَ جي خوشي به تڏهن مڪمل محسوس ٿيندي آهي، جڏهن اها خوشي پنهنجي پيءُ سان ونڊي سگهجي. هاڻي زندگيءَ جي هر نئين منزل تي هڪ خواهش دل ۾ رهندي ته ڪاش بابا سائين هجن ها، مان کين پنهنجي ڪاميابين بابت ٻڌايان ها ۽ سندن چهري تي خوشي ڏسان ها. پر شايد اولاد لاءِ پيءُ جي محبت جو سڀ کان خوبصورت جواب اهو آهي ته هو پنهنجي زندگيءَ ۾ انهن قدرن کي زنده رکي، جن لاءِ پيءُ سڄي عمر محنت ڪئي.
بابا سائينءَ جي شخصيت جو هڪ اهم پاسو سندن ڪتابن سان گهرو تعلق هو. سندن لائبريري، ڪتابن سان وابستگي، پڙهڻ لکڻ ۾ دلچسپي ۽ مختلف سماجي معاملن تي سوچڻ سندن ذهني دنيا جا اهم حصا هئا.
رٽائرمينٽ کان پوءِ به سندن ڪتابن سان تعلق برقرار رهيو. پاڻ ڪتاب پڙهندا هئا، لکندا هئا، ڪتابن جا جائزا وٺندا هئا ۽ سنڌ جي تعليمي، سماجي، معاشي ۽ سياسي مسئلن بابت سندن دلچسپي قائم رکندا هئا. اها ڳالهه سندن شخصيت جو اهو پاسو ظاهر ڪري ٿي. منهنجي نظر ۾ ڪتابن سان محبت رڳو مطالعي جي عادت ناهي؛ اها انسان جي سوچ کي زنده رکڻ، پنهنجي دور کي سمجهڻ ۽ ٻين جي تجربن مان سکڻ جو نالو آهي. بابا سائينءَ جي لائبريريءَ جون يادون اڄ مون لاءِ وڌيڪ قيمتي ٿي ويون آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ڪتابن ۾ سندن دلچسپين، سندن سوالن ۽ سندن فڪري دنيا جا ڪيترائي نشان موجود آهن.
منهنجي خواهش آهي ته بابا سائينءَ جون اصل لکڻيون، ڇپيل مضمون، ڪتابن جا جائزا ۽ سندن علمي سرگرمين جا حوالا گڏ ڪري محفوظ ڪيا وڃن. ڪنهن به ليکڪ يا فڪر رکندڙ شخص کي سمجهڻ لاءِ سندس باري ۾ لکيل تعريفي لفظن سان گڏ سندس پنهنجو قلم پڙهڻ به ضروري آهي. سندس اصل تحريرون ئي سندس فڪر، اندازِ بيان ۽ سماج بابت سوچ کي سمجهڻ جو بنيادي ذريعو بڻجي سگهن ٿيون بابا سائينءَ جي دلچسپي سنڌ جي اجتماعي زندگيءَ سان به وابسته هئي. سنڌ جي تعليم، سماجي حالتن، معاشي مسئلن ۽ سياسي فڪر بابت سندن دلچسپي سندن شخصيت جي وسيع دائري کي ظاهر ڪري ٿي.
سندن جيئي سنڌ محاذ سان لاڳاپي ۽ جي. ايم. سيد جي فڪر کان متاثر هجڻ واري پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ ضروري آهي ته سندن پنهنجي لکڻين، عملي سرگرمين ۽ ذاتي يادگيرين کي گڏ پڙهيو وڃي. ڪنهن شخص جي فڪري سڃاڻپ کي سمجهڻ لاءِ رڳو سندس لاڳاپن جو ذڪر ڪافي ناهي؛ سندس خيالن، عملن ۽ پنهنجي دور جي حالتن سان تعلق جو مطالعو به ضروري آهي
بابا سائينءَ جي زندگيءَ جو هي پاسو منهنجي لاءِ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته هو رڳو خاندان جي اندر محبت ۽ شفقت ورهائيندڙ پيءُ نه هئا، پر پنهنجي سماج ۽ سنڌ ڌرتيءَ جي معاملن ۽ حقن لا۽ فڪر جي ايم سيدلا۽ سدائين پاڻ پتوڙيندا رھيا.
سندن فڪر کي محفوظ ڪرڻ جو مقصد ڪنهن شخصيت کي لفظن ۾ وڏو ڪري پيش ڪرڻ نه، پر سندس زندگيءَ کي ان جي اصل حوالن سان ايندڙ نسلن تائين پهچائڻ آهي. مان چاهيان ٿي ته بابا سائينءَ بابت لکجندڙ مواد ۾ سندن پنهنجون تحريرون، زندگيءَ جا اهم واقعا، ساٿين جون يادگيريون ۽ سندن سماجي ڪردار جا مستند حوالا گڏ ٿين،
بابا سائينءَ جي شخصيت جو سڀ کان ويجهو ۽ دل کي ڇهندڙ پاسو سندن انسان دوستي هئي. پاڻ مهمان نواز، سادا، سچائيءَ کي اهميت ڏيندڙ ۽ ٻين جي ڏکن کي محسوس ڪندڙ انسان هئا. ضرورت مند ماڻهن جي مدد ڪرڻ، پنهنجن ۽ پراون سان ناتو نڀائڻ، مائٽن جي مسئلن ۾ ساٿ ڏيڻ ۽ ماڻهن لاءِ پنهنجي گهر جا در کليل رکڻ سندن مزاج جا اهڙا پهلو هئا، جيڪي اسان جي خانداني يادگيرين جو حصو آهن.
انسان جي ڪردار جي اصل سڃاڻپ ان وقت سامهون ايندي آهي، جڏهن هو ڪنهن کان موٽ جي اميد کان سواءِ سندس مدد ڪري. بابا سائينءَ جي زندگيءَ مان مون کي اهو سبق مليو ته سماجي خدمت هميشه وڏن اعلانن سان نه ٿيندي آهي؛ ڪڏهن اها ڪنهن جو ڏک ٻڌڻ، ڪنهن جي ضرورت ۾ ساٿ ڏيڻ، ڪنهن جي مسئلي جو حل ڳولڻ ۽ ڪنهن مايوس انسان کي اميد ڏيارڻ سان به ٿيندي آهي. اهڙي تربيت انسان کي پنهنجي ذات کان ٻاهر نڪري ٻين لاءِ سوچڻ سيکاري ٿي. منهنجي لاءِ بابا سائينءَ جي ياد جو هڪ اهم حصو اهو به آهي ته سندن ڏنل انسان دوست قدرن کي پنهنجي عمل ۾ زنده رکجي.
بابا سائين، اوهان جي وڃڻ کان پوءِ اوهان سان گڏ گذاريل وقت جون ڪيتريون ئي ڳالهيون وڌيڪ قيمتي ٿي ويون آهن. اوهان جي نصيحت، اوهان جي حوصلي افزائي ۽ اوهان جي زندگيءَ مان سکيل سبق هاڻي منهنجي لاءِ اهڙي امانت آهن، جنهن کي مان ڪڏنھن ب وڃائڻ ڪون چاھيندس اوهان مون کي علم جي راهه تي هلڻ جو حوصلو ڏنو. اوهان جي سهاري سان مان پنهنجي تعليمي سفر ۾ اڳتي وڌيس. اڄ اوهان جسماني طور منهنجي ڀرسان ناهيو، پر اوهان جي تربيت منهنجي سوچ ۽ منهنجي زندگيءَ جي فيصلن ۾ موجود آهي. مان ڄاڻان ٿي ته ڪنهن انسان جي زندگيءَ جو مڪمل احاطو هڪ مضمون ۾ نٿو ڪري سگهجي. بابا سائينءَ جي زندگيءَ جا ڪيترائي قصا، سندن لکڻين جا ڪيترائي حوالا ۽ سندن محبت سان جڙيل ڪيتريون ئي يادون اڃا قلمبند ٿيڻيون آهن. هي مضمون به ان ڊگهي يادگيريءَ جي سفر جو هڪ حصو آهي.
