حڪومت ۽ تحريڪ انصاف وچ ۾ ڇڪتاڻ جو سلسلو اڃا تائين ختم نه ٿي سگهيو آهي. ٻنهي ڌرين وٽ سياسي بحران مان نڪرڻ جو موقعو موجود آهي، پر مسئلو اهو آهي ته هر ڌر پنهنجي شرطن کي اڳتي رکي ٻئي ڌر کان پوئتي هٽڻ جي اميد ڪري رهي آهي. حڪومت چاهي ٿي ته تحريڪ انصاف پهريان اسلام آباد ڏانهن لانگ مارچ ختم ڪري ۽ پوءِ ڳالهين جي ميز تي اچي ويهي، پر وزيراعظم شهباز شريف اڃا تائين اهو واضح نه ڪري سگهيو آهي ته حڪومت ڪهڙن معاملن تي ڳالهائڻ لاءِ تيار آهي. ٻئي طرف تحريڪ انصاف جي ڪوشش آهي ته عمران خان کي ڪجهه رعايتون ملن، جيئن پارٽي اهو تاثر ڏئي سگهي ته لانگ مارچ اسلام آباد پهچڻ کان اڳ ئي حڪمرانن گوڏا کوڙي ڇڏيا.
انهيءَ سياسي ڇڪتاڻ جي وچ ۾ قومي اسيمبلي ۽ سينيٽ ۾ مخالف ڌر جي اڳواڻن محمود خان اچڪزئي ۽ علامه ناصر عباس ٽيليفون تي رابطو ڪرڻ کان پوءِ واضح ڪيو آهي ته عمران خان سان ملاقات ٿيڻ کان سواءِ حڪومت سان ڳالهيون شروع نه ڪيون وينديون. هڪ پاسي حڪومت لانگ مارچ ختم ڪرڻ جي شرط رکي آهي ته ٻئي پاسي مخالف ڌر ملاقات کي ڳالهين جي شروعات لاءِ لازمي قرار ڏئي ڇڏيو آهي. اهڙيءَ طرح ٻنهي ڌرين وچ ۾ ضد ۽ شرط بازيءَ جو مقابلو جاري آهي. پر سوال اهو آهي ته جيڪڏهن تحريڪ انصاف جي احتجاج جو بنيادي مقصد عمران خان سان ملاقاتن جي بحالي آهي ته اهو مقصد پورو ٿيڻ کان پوءِ مخالف ڌر حڪومت سان ڪهڙي سياسي پروگرام تي ڳالهائيندي؟ انهن اڳواڻن طرفان ان بابت ڪا واضح ڳالهه سامهون نه اچڻ ظاهر ڪري ٿو ته ڳالهين جي مقصد کان وڌيڪ ڌرين لاءِ پنهنجون شرطون مڃرائڻ اهم بڻجي ويو آهي.
حقيقت ۾ ٻنهي ڌرين جي سياسي موقف کي پرکڻ سان محسوس ٿئي ٿو ته وٽن ملڪ کي بحران مان ڪڍڻ لاءِ ڪو جامع ۽ واضح پروگرام موجود ناهي. حڪمران ڌر جي ترجيح اقتدار تي پنهنجي گرفت برقرار رکڻ آهي، جڏهن ته مستقبل جي چونڊن بابت به اهڙي سياسي بندوبست جي خواهش نظر اچي ٿي، جنهن سان 2029ع يا ان جي آس پاس ٿيندڙ چونڊن ۾ موجوده حڪمران ڌر کي ٻيهر پنجن سالن لاءِ اقتدار ملي سگهي. ماضيءَ ۾ فارم 47 بابت پيدا ٿيل تڪرارن جهڙي ڪنهن نئين انتظام ذريعي اقتدار جي تسلسل کي يقيني بڻائڻ جي خواهش به هن سياسي ماحول مان محسوس ڪري سگهجي ٿي. ٻئي پاسي تحريڪ انصاف وٽ به اقتدار حاصل ڪرڻ کان سواءِ ڪو اهڙو مقصد نمايان نظر نٿو اچي، جنهن کي ملڪ جي وسيع تر مفادن سان ڳنڍي سگهجي.
تحريڪ انصاف جي گذريل حڪومتي دور، يعني 2018ع کان 2022ع تائين جي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺڻ سان گڏ خيبر پختونخوا ۾ ان جي ڊگهي حڪمرانيءَ کي به پرکڻ گهرجي، جتي پارٽي 2013ع کان اقتدار ۾ رهي آهي. جيڪڏهن ڪنهن جماعت کي ملڪ جي مسئلن جو واحد حل قرار ڏنو وڃي ٿو ته ان جي حڪومتي ڪارڪردگيءَ کي به ساڳئي معيار تي جانچڻ لازمي آهي. خيبر پختونخوا ۾ عوام کي حاصل سهولتن ۽ مختلف شعبن جي حالت جو ٻين صوبن سان مقابلو ڪرڻ سان ئي خبر پئجي سگهي ٿي ته حڪمران جماعت پنهنجي دعوائن تي ڪيتري حد تائين پوري لٿي آهي، پر جڏهن ڪنهن اڳواڻ کي سياسي ليڊر جي حيثيت کان مٿي کڻي مرشد يا نجات ڏيندڙ جو درجو ڏنو وڃي ٿو ته پوءِ ان کان ڪارڪردگيءَ بابت سوال ڪرڻ به ڏکيو بڻايو وڃي ٿو. جيڪا جماعت پنهنجي مخالفن کي بدعنوان ۽ نااهل قرار ڏئي کين جيلن ۾ موڪلڻ کي سياسي مقصد بڻائي ٿي، تنهن کي سڀ کان پهريان پنهنجي ڪارڪردگيءَ بابت به جوابده ٿيڻ گهرجي. خود احتسابيءَ کان سواءِ احتساب جو نعرو پنهنجي اخلاقي حيثيت وڃائي ويهي ٿو. اهڙي ماحول ۾ سياسي موقف کي دليلن سان پرکڻ بدران عقيدت جي بنياد تي قبول ڪيو وڃي ٿو، جنهن سان جمهوريت ۾ تنقيد، اختلاف ۽ جوابدهيءَ جي گنجائش گهٽجي وڃي ٿي.
ملڪ جي سلامتيءَ سان لاڳاپيل معاملن ۾ به تحريڪ انصاف جي موقف تي سنجيده بحث جي ضرورت آهي. آگسٽ 2021ع ۾ ڪابل تي طالبان جي قبضي ۽ افغانستان مان آمريڪي فوجن جي نڪرڻ کان پوءِ پاڪستان جي حڪمت عمليءَ ۾ به اهم تبديليون آيون. ان وقت اسٽيبلشمينٽ جو خيال هو ته تحريڪ طالبان پاڪستان سان نرم رويو اختيار ڪري، افغان جيلن مان آزاد ٿيندڙ شدت پسندن کي ملڪ واپس اچڻ ۽ عام زندگي گذارڻ جو موقعو ڏئي، کين هٿياربند سرگرمين کان پري ڪري سگهجي ٿو. اميد هئي ته مصالحت واري پاليسيءَ سان تشدد گهٽ ٿيندو ۽ شدت پسند گروهه آهستي آهستي ڪمزور ٿي ويندو. پر عملي طور تي اهو اندازو درست ثابت نه ٿيو. دهشتگرديءَ جي واقعن ۾ واڌ کان پوءِ پاڪستان کي پنهنجي پاليسيءَ تي نظرثاني ڪرڻي پئي.
علائقائي صورتحال به ان دوران تبديل ٿي وئي. افغانستان ۾ طالبان جي حڪومت ۽ پاڪستان وچ ۾ لاڳاپا ڇڪتاڻ جو شڪار ٿيا، جڏهن ته ڀارت ۽ افغان طالبان جي وچ ۾ وڌندڙ رابطن پاڪستان جي سلامتيءَ بابت نوان خدشا پيدا ڪيا. پاڪستاني ادارن جي نظر ۾ افغان سرزمين تان ٿيندڙ دهشتگرد سرگرميون ۽ تحريڪ طالبان پاڪستان جي حملن جو وڌڻ هڪ سنگين مسئلو بڻجي چڪو آهي. پاڪستان انهن حالتن کي پنهنجي سلامتيءَ لاءِ خطرو سمجهي ٿو ۽ ان سلسلي ۾ ٻاهرين مداخلت بابت به خدشا ظاهر ڪندو رهيو آهي. تنهن هوندي به اهڙن معاملن جو جائزو جذباتي بيانن بدران حقيقتن، ثبوتن ۽ بدلجندڙ علائقائي حالتن جي روشنيءَ ۾ وٺڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته دهشتگرديءَ جو مقابلو ڪنهن هڪ سياسي جماعت جي مفاد بدران سڄي ملڪ جي گڏيل سلامتيءَ سان لاڳاپيل آهي.
انهيءَ پس منظر ۾ تحريڪ انصاف تي تنقيد ڪئي پئي وڃي ته اها دهشتگرديءَ جي نئين صورتحال کي سمجهڻ بدران ماضيءَ جي مصالحت واري پاليسيءَ تي زور ڏئي رهي آهي. پارٽيءَ جا ڪجهه اڳواڻ شدت پسندن سان ڳالهين ۽ کين سياسي ڌارا ۾ آڻڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، جڏهن ته ملڪ ۾ دهشتگرد حملن جي وڌندڙ خطرن سبب فوجي ۽ سيڪيورٽي ڪارروائين جي حمايت ڪندڙ حلقا سخت موقف اختيار ڪرڻ تي زور ڏين ٿا. سوهيل آفريدي جي قيادت ۾ نڪرندڙ لانگ مارچ دوران به اهو سوال اهم آهي ته دهشتگرديءَ جي خاتمي بابت پارٽيءَ جو واضح ۽ عملي پروگرام ڪهڙو آهي؟ ڇا رڳو ڳالهين ۽ مفاهمت جي خواهش سان اهي مسئلا حل ٿي سگهن ٿا، يا ان لاءِ اهڙي جامع حڪمت عمليءَ جي ضرورت آهي، جيڪا تشدد جي روڪٿام، قانون جي حڪمراني، سرحدي سلامتي ۽ متاثر علائقن جي بحاليءَ کي به پنهنجي دائري ۾ آڻي؟
شهباز شريف جي حڪومت به هن سياسي بحران کان الڳ ٿي پنهنجو ڪو غيرجانبدار ڪردار ادا ڪندي نظر نٿي اچي. موجوده هائبرڊ حڪومتي بندوبست مان فائدو حاصل ڪندڙ حڪمران ڌر چاهي ٿي ته تحريڪ انصاف پنهنجي ماضيءَ جي پاليسيءَ کان پري ٿي دهشتگرديءَ خلاف حڪومت جي موقف سان گڏ بيهي. پر حڪومت کي به اهو سمجهڻ گهرجي ته قومي سلامتيءَ جي مسئلن تي اتفاق راءِ پيدا ڪرڻ لاءِ مخالف ڌر کي سياسي طور تي ڪمزور ڪرڻ يا ان جي اختلافن مان فائدو وٺڻ ڪافي ناهي. جيڪڏهن حڪومت جو مقصد واقعي دهشتگرديءَ جو خاتمو ۽ ملڪ ۾ استحڪام پيدا ڪرڻ آهي ته ان لاءِ پارليامينٽ کي مرڪزي حيثيت ڏئي، سڀني سياسي قوتن سان سنجيده مشاورت ڪرڻي پوندي.
ٻئي طرف تحريڪ انصاف جي قيادت کي به اهو فيصلو ڪرڻو پوندو ته ان جي سياست جو بنيادي مقصد رڳو عمران خان جي اقتدار ۾ واپسي آهي يا پارٽي ملڪ جي سياسي نظام ۾ بنيادي سڌارن لاءِ به تيار آهي. گذريل چئن سالن دوران حڪومت، مخالف ڌر ۽ اسٽيبلشمينٽ وچ ۾ پيدا ٿيل ڇڪتاڻ سياسي ماحول کي وڌيڪ تلخ بڻايو آهي. تحريڪ انصاف ۽ ان سان لاڳاپيل حلقن جي ٽڪراءَ واري سياست، فوج سان لاڳاپن ۾ پيدا ٿيل خرابين ۽ رياستي نظام کي درپيش بحرانن صورتحال کي وڌيڪ پيچيده بڻايو آهي. نتيجي طور اسٽيبلشمينٽ ۽ عمران خان جي جماعت وچ ۾ رابطن ۽ مفاهمت جا رستا محدود ٿي ويا آهن. اهڙي صورتحال ۾ رڳو لانگ مارچ، نعرا ۽ سخت بيان سياسي تعطل کي ختم ڪرڻ لاءِ ڪافي نٿا ٿي سگهن.
شهباز شريف جي حڪومت لاءِ به اها صورتحال سياسي فائدي جو سبب بڻجي سگهي ٿي. جيڪڏهن تحريڪ انصاف ۽ اسٽيبلشمينٽ وچ ۾ فاصلا وڌندا رهن ته حڪمران ڌر کي پنهنجو اقتدار وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جو موقعو ملي سگهي ٿو. خيبر پختونخوا مان نڪرندڙ لانگ مارچ به اهڙي سياسي ڇڪتاڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪري رهيو آهي. پر ڪنهن به سياسي جماعت لاءِ مخالفن جي ڪمزورين مان فائدو حاصل ڪرڻ، ملڪ کي بحران مان ڪڍڻ جي برابر ناهي. ذاتي اقتدار جي خواهشن ۽ سياسي دشمنيءَ جي وچ ۾ عوام جا بنيادي مسئلا، معاشي پريشانيون، روزگار، تعليم، صحت ۽ امن امان پوئتي ڌڪجي وڃن ٿا. جڏهن سياسي اڳواڻ پنهنجي بقا ۽ اقتدار کي سڀ کان مٿانهون مقصد بڻائين ٿا ته عام ماڻهوءَ جي زندگيءَ ۾ بهتري آڻڻ وارو اصل ڪم نظرانداز ٿي وڃي ٿو.
ملڪ جي موجوده صورتحال جو بنيادي حل سياسي قوتن جي گڏيل ڪوششن ۾ لڪل آهي. جيڪڏهن سياسي جماعتون واقعي آئين جي بالادستي، جمهوري ادارن جي مضبوطي ۽ سياست ۾ غير چونڊيل قوتن جي مداخلت گهٽائڻ لاءِ سنجيده آهن ته کين سڀ کان پهريان پنهنجا باهمي اختلاف گهٽائڻا پوندا. هڪ اهڙو گڏيل سياسي پروگرام تيار ڪرڻ ضروري آهي، جنهن ۾ آزاد ۽ شفاف چونڊون، پارليامينٽ جي بالادستي، عدالتي ۽ چونڊ ادارن جي خودمختياري، قانون جي حڪمراني ۽ عوامي مسئلن جي حل کي مرڪزي حيثيت حاصل هجي. سياسي جماعتن جي وچ ۾ اختلاف جمهوريت جو فطري حصو آهن، پر انهن اختلافن کي اهڙي حد تائين وڌائڻ جو نتيجو رڳو غير چونڊيل ادارن جي طاقت ۾ واڌ ۽ عوام جي سياسي بي وسيءَ جي صورت ۾ نڪري، ته اهو سڄي جمهوري نظام لاءِ نقصانڪار ثابت ٿيندو.
پاڪستان ۾ جاري لانگ مارچ ۽ ڳالهين لاءِ ٿيندڙ ڪوششن کي به ان وسيع سياسي بحران جي تناظر ۾ ڏسڻ گهرجي. اصل سوال اهو ناهي ته ڪهڙي ڌر پهرين پوئتي هٽي ٿي، ڪير ڪهڙي شرط مڃي ٿو يا ڪنهن جي سياسي انا کي وڌيڪ ڌڪ رسي ٿو. اصل سوال اهو آهي ته ڇا ملڪ جون سياسي قوتون ذاتي ۽ جماعتن جي اقتدار واري جنگ کان ٻاهر نڪري اهڙو نظام قائم ڪرڻ لاءِ تيار آهن، جيڪو آئين جي بالادستي، عوام جي حقن ۽ جمهوري تسلسل کي يقيني بڻائي؟ جيستائين ان سوال جو جواب عملي قدمن جي صورت ۾ سامهون نٿو اچي، تيستائين لانگ مارچ هجن يا مذاڪرات، سياسي بحران جو دائرو محدود ٿيڻ بدران وڌيڪ وسيع ٿيندو رهندو ۽ ان جي سڀ کان وڏي قيمت عام ماڻهوءَ کي ادا ڪرڻي پوندي.
