يمن ۽ سعودي عرب وچ ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ کي رڳو ٻن ملڪن جي پراڻي تڪرار طور ڏسڻ سان موجوده صورتحال جي مڪمل تصوير سامهون نٿي اچي. سيپٽمبر 2026ع تائين صورتحال ان کان گهڻي پيچيده ٿي چڪي آهي، ڇاڪاڻ ته يمن جا حوثي سعودي عرب تي ميزائل ۽ ڊرون حملا ڪري رهيا آهن، جڏهن ته سعودي عرب يمن اندر حوثين خلاف فوجي ڪارروائي ڪري رهيو آهي. 19 سيپٽمبر تي سعودي عرب تصديق ڪئي ته رياض ڏانهن بيلسٽڪ ميزائل حملي جي ڪوشش ڪئي وئي، جڏهن ته حوثين سعودي توانائي ۽ حساس هنڌن کي نشانو بڻائڻ جون دعوائون ڪيون.
هن سڄي صورتحال جو بنيادي پسمنظر يمن جي گهرو جنگ، سعودي عرب ۽ حوثين جي پراڻي دشمني، ۽ ايران سان علائقائي طاقت جي مقابلي ۾ لڪل آهي. 2015ع کان سعودي قيادت واري اتحاد يمن جي عالمي طور تسليم ٿيل حڪومت جي حمايت ڪندو رهيو آهي، جڏهن ته حوثي تحريڪ کي ايران جي سياسي، فوجي ۽ ٽيڪنيڪي مدد حاصل رهي آهي. 2022ع کان جنگ جون اڳيون قطارون گهڻي حد تائين منجمد هيون، پر 2026ع جي ايران، آمريڪا ۽ اسرائيل واري وڏي علائقائي بحران يمن جي صورتحال کي ٻيهر تيز ڪري ڇڏيو.
هتي اسرائيل ۽ آمريڪا جو ڪردار ضرور اهم آهي، پر ايترو ثبوت موجود ناهي جو موجوده سعودي حوثي جنگ کي سڌي طرح اسرائيل ۽ آمريڪا جي ٺاهيل ڳجهي رٿا قرار ڏنو وڃي. موجوده معتبر رپورٽن مان جيڪو وڌيڪ واضح ٿئي ٿو، اهو اهو آهي ته ايران ۽ آمريڪا اسرائيل وچ ۾ وڌندڙ جنگ جا اثر يمن تائين پهتا، ۽ حوثين پاڻ کي ان وڏي علائقائي مقابلي جو حصو بڻايو. حوثين 2026ع ۾ ايران جي جنگ ۾ شامل ٿي اسرائيل ڏانهن ميزائل حملا پڻ ڪيا، جنهن کان پوءِ يمن هڪ وڌيڪ اهم جنگي محاذ بڻجي ويو. اصل اهميت يمن جي جاگرافيائي حيثيت جي آهي. باب المندب دنيا جي اهم سامونڊي گذرگاهن مان هڪ آهي، جيڪو ڳاڙهي سمنڊ کي خليج عدن ۽ اڳتي سوئيز واهه سان ڳنڍي ٿو. تازو حوثين موڪا ۽ باب المندب جي ويجهو اهم علائقن تي قبضو وڌايو آهي، جنهن سان کين سامونڊي آمدرفت تي وڌيڪ اثرانداز ٿيڻ جي صلاحيت ملي آهي. چئٿم هائوس موجب هاڻي ايران ۽ ان جا ساٿي ٻن اهم سامونڊي گذرگاهن هرمز ۽ باب المندب تي دٻاءُ وجهڻ جي صلاحيت حاصل ڪري چڪا آهن.
اهڙي صورتحال آمريڪا ۽ اسرائيل ٻنهي لاءِ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ڳاڙهي سمنڊ ۾ سامونڊي واپار ۽ توانائي جي فراهمي متاثر ٿيڻ سان عالمي منڊين تي اثر پوي ٿو. آمريڪا اڳ ئي ڳاڙهي سمنڊ جي سلامتي ۽ عالمي سامونڊي آمدرفت کي پنهنجي علائقائي حڪمت عملي جو حصو سمجهندو رهيو آهي. پر ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ ته سعودي عرب کي جنگ ۾ ڌڪڻ آمريڪا يا اسرائيل جو اڳواٽ تيار ڪيل منصوبو هو، موجوده دستياب ثبوتن کان اڳتي وڌڻ ٿيندو.
هڪ اهم ڳالهه اها به آهي ته موجوده بحران ۾ واشنگٽن جو رويو اڳئين سالن کان مختلف نظر اچي ٿو. تازين رپورٽن موجب سعودي قيادت آمريڪا کان وڌيڪ فوجي مدد گهري آهي، پر آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ سڌي فوجي مداخلت کان پاسو ڪيو آهي. رائٽرز موجب ترڪي سعودي عرب جي دفاعي ضرورتن ۾ مدد لاءِ تيار آهي، جڏهن ته پاڪستان سان ٿيل دفاعي معاهدي جو حوالو پڻ سامهون اچي رهيو آهي.
جيڪڏهن واقعي آمريڪا ۽ اسرائيل جو مقصد سعودي عرب کي يمن ۾ نئين وڏي جنگ ۾ داخل ڪرائڻ هجي ها ته موجوده آمريڪي احتياط ان مفروضي کي ڪمزور ڪري ٿو. آمريڪا لاءِ به حوثين خلاف هڪ ٻي وڏي زميني يا فضائي جنگ مهانگي ۽ خطري واري ٿي سگهي ٿي، خاص طور تي ان وقت جڏهن واشنگٽن اڳ ئي ايران سان وڏي علائقائي بحران ۾ ڦاٿل آهي. ڪجهه آمريڪي تجزين ۾ به خدشو ظاهر ڪيو ويو آهي ته يمن جو محاذ وڌڻ سان آمريڪي فوجي وسيلن تي وڌيڪ دٻاءُ پئجي سگهي ٿو.
پر ان جو ٻيو پاسو به نظرانداز نٿو ڪري سگهجي. اسرائيل لاءِ حوثين جو مضبوط ٿيڻ خطري جو سبب آهي، ڇاڪاڻ ته حوثي پاڻ کي ايران سان لاڳاپيل علائقائي محاذ جو حصو سمجهن ٿا ۽ ماضي ۾ اسرائيل ڏانهن ميزائل حملا ڪري چڪا آهن. آمريڪا لاءِ به ايران جي اثر هيٺ ڪنهن گروهه جو باب المندب تي اثر وڌائڻ هڪ اهم سلامتيءَ جو مسئلو آهي. تنهنڪري واشنگٽن ۽ تل ابيب حوثين جي طاقت وڌڻ کي پنهنجي علائقائي مفادن لاءِ نقصانڪار ضرور سمجهي سگهن ٿا، پر اها ڳالهه پاڻ ۾ ڪنهن ڳجهي جنگي رٿا جو ثبوت ناهي.
اصل ۾ هن بحران جو هڪ وڏو محرڪ ايران ۽ سعودي عرب جي وچ ۾ علائقائي طاقت جي مقابلو پڻ آهي. حوثين جي سعودي عرب تي حملا ڪرڻ سان رياض تي سرحدي ۽ معاشي دٻاءُ وڌي ٿو، جڏهن ته سعودي عرب لاءِ يمن ۾ حوثين جي طاقت وڌڻ جو مطلب پنهنجي ڏاکڻي سرحد ۽ توانائي جي ڍانچي لاءِ نئون خطرو آهي. موجوده صورتحال ۾ حوثين جي باب المندب تائين وڌندڙ موجودگي سعودي عرب جي تيل برآمدات ۽ عالمي سامونڊي واپار ٻنهي لاءِ حساس مسئلو بڻجي ويو آهي.
انهيءَ وچ ۾ هڪ ٻيو اهم عنصر سعودي عرب ۽ گڏيل عرب امارات جي وچ ۾ يمن بابت اختلاف به آهي. حوثين جي تازي اڳڀرائيءَ مان ظاهر ٿيو آهي ته مخالف حوثي قوتون مڪمل طور متحد ناهن. چئٿم هائوس جي تجزيي مطابق يمن جي مخالف ڌر اندر ٽوڙ ڦوڙ حوثين لاءِ اڳتي وڌڻ جو هڪ اهم موقعو بڻيو آهي.
تنهنڪري موجوده جنگ کي جيڪڏهن وڏي تصوير ۾ ڏسجي ته ان ۾ ڪيترائي دائرا هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن،يمن جي گهرو جنگ، سعودي حوثي دشمني، ايران جو علائقائي اثر، آمريڪا ۽ ايران جو مقابلو، اسرائيل،ايران ڇڪتاڻ، باب المندب ۽ هرمز جون سامونڊي گذرگاهون، تيل جي عالمي واپار ۽ خليجي ملڪن جي سلامتي. انهن سڀني عنصرن جي گڏجڻ سان يمن ٻيهر وڏي علائقائي بحران جو مرڪز بڻجي ويو آهي.
سڀ کان اهم سوال اهو نه آهي ته ”ڇا هي جنگ رڳو اسرائيل ۽ آمريڪا جي سازش آهي؟“ پر اهو آهي ته ڪهڙا ملڪ ۽ قوتون هن جنگ مان ڪهڙي حڪمت عملي وارو فائدو حاصل ڪري سگهن ٿيون؟ حوثين لاءِ سعودي دٻاءُ جو جواب ڏيڻ ۽ باب المندب تي اثر وڌائڻ اهم آهي، ايران لاءِ سعودي ۽ آمريڪي علائقائي دٻاءُ کي ورهائڻ هڪ حڪمت عملي فائدو ٿي سگهي ٿو؛ سعودي عرب لاءِ پنهنجي سرحد، توانائي ۽ سامونڊي رستن جو تحفظ بنيادي مسئلو آهي، جڏهن ته آمريڪا ۽ اسرائيل لاءِ ايران سان لاڳاپيل هٿياربند قوتن جي علائقائي طاقت محدود رکڻ اهم مقصد آهي. انهن مفادن جو ٽڪراءُ ئي موجوده بحران کي وڌيڪ خطرناڪ بڻائي رهيو آهي.
آخرڪار موجوده ثبوتن جي بنياد تي ايترو چئي سگهجي ٿو ته يمن،سعودي جنگ کي آمريڪا ۽ اسرائيل جي پسِ پرده رٿا جو قطعي نتيجو قرار ڏيڻ لاءِ معتبر ثبوت موجود ناهن،البت آمريڪا اسرائيل ۽ ايران جي وسيع علائقائي جنگ هن بحران کي تيز ڪرڻ ۾ اهم پسمنظر ضرور فراهم ڪيو آهي. موجوده واقعن مان وڌيڪ واضح ڳالهه اها آهي ته يمن هاڻي الڳ ٿلڳ گهرو جنگ نه رهيو آهي؛ اهو وچ اوڀر جي وڏي طاقت جي مقابلي، سامونڊي واپار ۽ توانائي جي عالمي سياست سان ڳنڍجي چڪو آهي ۽ جيڪڏهن باب المندب ۽ هرمز ٻنهي تي ڊگهي عرصي تائين دٻاءُ برقرار رهيو ته ان جا اثر يمن ۽ سعودي عرب کان گهڻو پري، سڄي عالمي واپار ۽ توانائي جي نظام تائين پهچي سگهن ٿا.
