ڪجهه سفر منزل تي پهچي ختم ٿي ويندا آهن، پر ڪجهه سفر ماڻهوءَ جي اندر شروع ٿيندا آهن. اهڙا سفر، جن ۾ رستا رڳو فاصلا ناهن ماپيندا، پر ماڻهوءَ جي سوچ، احساس ۽ پنهنجي ڌرتيءَ سان وابستگيءَ کي به نئين معنيٰ ڏيندا آهن. ارڏي اتراديءَ جو ڪتاب ”ماڳ، ماڻهو ۽ منظر“ به اهڙي ئي سفر جو احوال آهي؛ هڪ اهڙي مسافر جو سفر، جيڪو ٻين ماڳن کي ڏسندي به پنهنجي مٽيءَ کان الڳ نٿو ٿئي ۽ ٻين ڌرتين جا منظر ڏسندي به پنهنجي سنڌ جي منظرن کي وساري نٿو سگهي.
سفرنامو تڏهن ئي اهم بڻجي ٿو، جڏهن ليکڪ رستي ۾ ڏٺل شين کي رڳو اکين جي مشاهدي تائين محدود نه رکي، پر انهن جي پٺيان لڪل تاريخ، سماج، ماڻهوءَ جي زندگي ۽ پنهنجي اندر پيدا ٿيندڙ سوالن کي به لفظ ڏئي. ارڏي اتراديءَ جي هن ڪتاب ۾ سفر جا ماڳ به آهن، ماڻهو به آهن ۽ منظر به؛ پر انهن ٽنهي کان وڌيڪ اهم آهي ليکڪ جي اها نظر، جيڪا هر منظر جي پٺيان هڪ ٻيو منظر ڏسي ٿي.
هو ڪنهن شهر ۾ پهچي ٿو ته رڳو ان جي گهٽين، عمارتن ۽ بازارن جو ذڪر نٿو ڪري؛ ان شهر جي ماضيءَ جا پيرا کڻي ٿو. ڪنهن جبل يا واديءَ کي ڏسي ٿو ته رڳو ان جي حسن ۾ گم نٿو ٿي وڃي، پر سوچڻ لڳي ٿو ته اهڙو حسن سندس پنهنجي ڌرتيءَ تي ڇو نظرانداز ٿيل آهي. ڪنهن خوشحال علائقي جي معاشي سرگرمي ڏسي ٿو ته سندس ذهن وري سنڌ جي وسيلن، محرومين ۽ حڪمرانيءَ جي سوالن ڏانهن موٽي اچي ٿو. ۽ جڏهن هو هزارين ميل پري مديني جي مقدس سرزمين تي پهچي ٿو، تڏهن به سندس فڪر جو هڪ ڇيڙو سنڌوءَ، سنڌ جي مٽي ۽ پنهنجي ماڻهن سان ڳنڍيل رهي ٿو.
اهڙيءَ ريت ”ماڳ، ماڻهو ۽ منظر“ رڳو هنڌن جي تبديليءَ جو سفرنامو نٿو رهي، پر اهو هڪ اهڙي ذهن جو سفر بڻجي وڃي ٿو، جيڪو دنيا کي ڏسڻ لاءِ نڪري ٿو ۽ هر نئين منظر مان پنهنجي ڌرتيءَ لاءِ ڪو سوال، ڪو احساس يا ڪو فڪر کڻي واپس اچي ٿو. سٺو سفرنامو رڳو اهو ناهي ته ليکڪ ڪٿي ويو، ڇا ڏٺائين ۽ ڪنهن سان مليو؛ سٺو سفرنامو اهو به آهي ته انهن سفرن ليکڪ جي اندر ڇا تبديل ڪيو ۽ پڙهندڙ جي اندر ڪهڙو سوال ڇڏي ويا. ان معنيٰ ۾ ارڏي اتراديءَ جو هي ڪتاب پڙهندڙ کي رستن کان وڌيڪ پنهنجي اندر جي سفر تي وٺي وڃي ٿو.
پيڪاڪ پبلشرز پاران ڇپايل ڪتاب ”ماڳ، ماڻهو ۽ منظر“ مختصر سفري قصن جو مجموعو آهي، جن کي ارڏي اتراديءَ پنهنجي مخصوص مضمون واري اسلوب ۾ سهيڙيو آهي. هو ڊگهن ۽ تفصيلي سفري احوالن بدران مختصر واقعن، مشاهدن، تاريخي حوالن ۽ ذاتي احساسن وسيلي پنهنجي ڳالهه اڳتي وڌائي ٿو. سندس لکڻيءَ ۾ سفر هڪ بهانو بڻجي وڃي ٿو؛ اصل موضوع ماڻهو، سماج، تاريخ، ڌرتي ۽ انهن سان جڙيل سوال آهن.
