سچ ۽ حقيقت جا معنائن هاڻي اهي نه رهيا آهن جيڪي ڪلهه تائين هئا. جديد فزڪس ٻڌائي ڇڏيو آهي ته هڪ ذڙو هڪ ئي وقت هر هنڌ ٿي سگهي ٿو، ۽ هڪ لهر هڪ ئي وقت ڪيترا ئي رستا اختيار ڪري سگهي ٿي. جڏهن ان کي ڏٺو وڃي ته هو هڪ جڳهه تي بيهي ٿو وڃي، ۽ جڏهن نگاهون ڦيرائي وڃن ته هو ٻيهر پکڙجي ٿو وڃي. ان جو مطلب اهو آهي ته حقيقت اک جي اڳيان رقص ڪري ٿي، جهڙو ڏٺو وڃي اها اهڙي بڻجي ٿي وڃي. ارونڌتي راءِ چوي ٿي ته هي ته بلڪل اهو ئي راند آهي جيڪا سامراج صدين کان کيڏي رهيو آهي. اهو ٻڌائي ڇڏڻ ته حقيقت صرف هڪ آهي، ۽ اها به اها جيڪا هو پاڻ ڏيکاري. ۽ اتان ئي جنم وٺي ٿو عالمي ادب جو شگاف (دراڙ). هي شگاف ڪو حادثو ناهي، ڪو اتفاق ناهي. هي اها دراڙ آهي جيڪا ان وقت بڻبي آهي جڏهن ڪا ڪهاڻي پنهنجي اصل زمين تان اکڙي ڪنهن ٻي زمين تي رکي وڃي. جڏهن ڪا نظم پنهنجي مٽيءَ جي هٻڪار وڃائي ويهندي آهي ۽ شيسي جي شوڪيس ۾ سجائيل هڪ خوبصورت لاش بڻجي ويندي آهي. جڏهن ڪو ناول انگريزيءَ جي قالب ۾ ڍلجي عالمي ته ٿي ويندو آهي، پر پنهنجو چهرڙو وڃائي ويهندو آهي. عالمي ادب جو شگاف اهو ئي آهي جنهن مان اصل ڪهاڻيون ٽپڪنديون رهنديون آهن. ٻڌيون وينديون آهن، ساراهيون وينديون آهن، پر ڪڏهن به ان شيسي جي شوڪيس تائين ناهن پهچنديون جتي لکيل هوندو آهي "ورلڊ ڪلاسيڪ”
عبدالرزاق گورناهه جو معاملو ڏسو. هو تنزانيا ۾ پيدا ٿيو، سواحلي سندس ماءُ جي ٻولي هئي، پر هن انگريزيءَ ۾ لکيو. هڪ ڀيري ڪنهن کانئس پڇيو ته ڇو؟ ته هو کِليو ۽ چيائين ته نوآباديات سڀ ڪجهه بدلائي ڇڏيو، هاڻي هي ٻولي به منهنجي آهي. پوءِ هن ڊيرڪ والڪوٽ جو اهو مشهور شعر پڙهيو: "اهي اها مون کان کسي نٿا سگهن، جنهن طرح مان واپس نٿو ڪري سگهان.” يعني حقيقت بدلجي وئي اهو زهر جيڪو پياريو ويو هو، هاڻي اهو ئي علاج بڻجي چڪو آهي. پر سوال اهو آهي ته ڇا واقعي اهو زهر ترياق بڻجي سگهي ٿو؟ يا هي صرف اها ئي پراڻي سپرمپوزيشن آهي جتي ذڙو هڪ ئي وقت زهر به آهي ۽ دوا به، جيستائين ڪو فيصلو ڪندڙ اچي چئي نه ڏي ته هي دوا آهي؟ ۽ ان فيصلو ڪندڙ جو نالو آهي نوبل جي جيوري، لنڊن جو پبلشر، نيويارڪ جو تبصري نگار. جديد فزڪس ۾ ان کي مشاهدي جو اثر چوندا آهن ڏسندڙ حقيقت کي بدلائي ڇڏيندو آهي. ۽ سامراج صدين کان اڳ اهو اثر دريافت ڪري ورتو هو.
گورناهه جي ناول "پيراڊائز” ۾ آفريقا تي جرمن نوآباديات جي وحشتن جو بيان ٿيل آهي. جڏهن هي ناول جرمنيءَ ۾ ڇپيو ته اتان جا پڙهندڙ حيران ٿي ويا: "اسان ته ڄاڻندا ئي نه هئاسين ته اسان جي پيءُ ڏاڏي ائين ڪيو هو.” گورناهه چيو ته مون ڄاڻي واڻي ناول ۾ ڪو به خالص خراب ڪردار نه رکيو، ان ڪري جرمن پڙهندڙ دفاعي (Defensive) نه ٿيو بلڪه ٻڌڻ لاءِ تيار ٿي ويو. هي وڏي چال آهي. سامراج خراب کي خراب چئي پنهنجو هٿ صاف ڪري وٺندو آهي، پر گورناهه چوي ٿو ته معاملو ايترو سادو ناهي. هي به عالمي ادب جي شگاف جي هڪ جهلڪ آهي ته هڪ ئي ڪهاڻي جنهن سمنڊ ۾ تري، ان جو پاڻي بدلجي وڃي.
هان ڪانگ جي ڪهاڻي به ڪجهه اهڙي ئي آهي. سندس ناول "دي ويجيٽيرين” ڪوريا ۾ ڇپيو ته اتان جي عورتن ان ۾ پنهنجي جبري زندگيءَ جو عڪس ڏٺو. نيويارڪ ۾ ڇپيو ته اتان جي نقادن ان کي وجودي اذيت جو شاهڪار قرار ڏنو. ناول اهو ئي هو، پر حقيقت بدلجي وئي جنهن طرح روشني ڪڏهن ذڙو بڻبي آهي ته ڪڏهن لهر، ائين ئي هڪ ڪهاڻي ڪڏهن جبر جي داستان بڻبي آهي ته ڪڏهن آزاديءَ جي. پر جڏهن ڊيبورا سمٿ ان جو انگريزي ترجمو ڪيو ۽ ڪجهه حصا خارج ڪري ڇڏيا، ڪجهه جڳهن تي پنهنجا جملا وجهي ڇڏيا، ته ناول وڌيڪ خوبصورت ٿي ويو. ايترو خوبصورت جو ماڻهو وساري ويٺا ته اصل ڪورين ٻوليءَ ۾ شايد ڪجهه ٻيو هو. هڪ ڪورين پروفيسر رڙ ڪري چيو ته هي هان ڪانگ ناهي، هي ڊيبورا سمٿ آهي، پر ڪنهن به نه ٻڌو. ڇاڪاڻ ته خوبصورتي سامراج جو سڀ کان وڏو هٿيار آهي هو اهو يقين ڏياريندو آهي ته سندس اک ۾ ڪهاڻي وڌيڪ حسين لڳندي آهي، ۽ اديب خوش ٿي ويندو آهي ته ها منهنجي ڪهاڻي خوبصورت آهي، اهو وساري ته خوبصورتيءَ جو پيمانو به ان وٽ ئي آهي.
اهو ئي ته آهي عالمي ادب جو شگاف ته ڪهاڻي ان وقت تائين ادب نٿي بڻجي جيستائين اها ان (سامراج) جي اک سان نه ڏٺي وڃي. ۽ جڏهن هو ڏسي وٺندو آهي، ته ڪهاڻي اديب جي ناهي رهندي. اها هاڻي ان جي آهي، ان جي ترجمي جي، ان جي پبلشر جي، ان انعام جي جيوريءَ جي. اديب صرف اهو نالو بڻجي رهجي ويندو آهي جيڪو ڪهاڻيءَ جي مٿان چنبڙائي ڇڏبو آهي، جهڙوڪ پکيءَ جي پڃري تي لکيل پٽي "هي پکي اڏامي سگهي ٿو، پر کيس اڏامڻ وساريو ويو آهي.”
ٽوني ماريسن اهو ئي چيو هو. هن پنهنجي هڪ ڪتاب ۾ لکيو ته آمريڪي ڪلاسيڪل ادب ۾ سياهه فام ڪردار اهو پاڇو آهن جيڪي روشنيءَ کي ممڪن بڻائيندا آهن، پر پاڻ ڪڏهن روشنيءَ ۾ ناهن ايندا. يعني سچ ته اهو آهي ته سارو ادب هڪٻئي جي پاڇي مان بڻيل آهي، پر سامراج هڪ پاڇي کي اصلي ۽ باقي کي عارضي قرار ڏئي ڇڏيو. ماريسن چوي ٿي ته جڏهن اهو مڃيو وڃي ته صرف هڪ ئي سچ آهي، ته سامراج کي اندر گهرايو ويو. ۽ هيءَ اها جڳهه آهي جتي جديد فزڪس وارا اچي چون ٿا: ڏسو، اسان ثابت ڪري ڏيکاريو ته هڪ ئي وقت ڪيترا ئي سچ ٿي سگهن ٿا. هڪ اليڪٽران هڪ ئي وقت ٻن شگافن مان گذري سگهي ٿو، ها جي، هڪ ئي وقت، ٻنهي مان. ۽ جڏهن کيس ڏٺو ويندو آهي ته هو هڪ شگاف چونڊي وٺندو آهي.
ڏسو، اهو ٻن شگافن وارو تجربو عالمي ادب جي شگاف جي تمثيل آهي. هڪ طرف اهو ادب آهي جيڪو پنهنجي اصل ٻوليءَ ۾ لکيو ويندو آهي مٽيءَ ۾ لت پت، اس ۾ تپيل، مينهن ۾ پُسيل. ٻئي طرف اهو ادب آهي جيڪو ترجمي ۽ تشهير جي عمل مان گذري "عالمي” بڻجي ويندو آهي. ٻنهي مان هڪ ئي شگاف مان گذرندڙ ادب "نوبل يافتہه” سڏبو آهي، ٻيو شگاف کليل رهجي ويندو آهي اتان ئي ٽپڪندا آهن هزارين اديب، هزارين ڪهاڻيون، هزارين نظم جيڪي ڪڏهن ان شيسي جي شوڪيس تائين ناهن پهچندا. پر فزڪس چوي ٿي ته ذڙو هڪ ئي وقت ٻنهي شگافن مان گذري سگهي ٿو. ته پوءِ ادب هڪ ئي وقت ٻنهي جڳهن تي ڇو نٿو ٿي سگهي؟ مقامي به ۽ عالمي به، پنهنجي ٻوليءَ ۾ به ۽ ترجمي ۾ به، ڪنهن به شيءِ کي وڃائڻ کانسواءِ؟
فائنمين چوندو هو ته کيس ان ڳالهه سان ڪو فرق نٿو پوي ته اليڪٽران واقعي ڇا آهي، کيس بس اهو ڄاڻڻو آهي ته هو ڪيئن برتاؤ ڪري ٿو. ارونڌتي راءِ چوي ٿي ته کيس ان ڳالهه سان ڪو فرق نٿو پوي ته سامراج ڇا آهي، کيس بس اهو ڄاڻڻو آهي ته هو اسان سان ڇا ٿو ڪري. ۽ سامراج اسان سان اهو ڪندو آهي ته هو يقين ڏياري ڇڏيندو آهي ته پنهنجي سچ جي ڪا قيمت ناهي جيستائين اهو سندس اکين سان ڏٺل نه هجي. هو اهو به ٻڌائي ڇڏيندو آهي ته ادب جو شگاف ڪو عيب ناهي، بلڪه اها ئي سڃاڻپ آهي پر ائين چوندو ئي هو ان شگاف کي وڌائيندو هليو ويندو آهي، هتي تائين جو پوري ڪهاڻي ان شگاف ۾ گم ٿي ويندي آهي.
هڪ ننڍڙي مثال. فرض ڪريو هڪ ڇوڪري آهي راجستان جي، هوءَ پنهنجي نانيءَ جي زباني هڪ ڪهاڻي ٻڌي ٿي ڪهاڻي پاڻيءَ جي، سڪندڙ کوهن جي، هڪ عورت جي جيڪا راتين جو جاڳي اڃايل جانورن کي پاڻي پياري ٿي. مائو اها ڪهاڻي لکي وٺي ٿي، اردوءَ ۾، بلڪل اهڙي ئي جهڙي ٻڌي هئي. هوءَ ان کي دهليءَ جي هڪ ننڍڙي پبلشر ڏانهن موڪلي ٿي، هو ڇاپي به ڇڏي ٿو. ڪجهه ماڻهو پڙهن ٿا، ڪجهه تعريف ڪن ٿا. پوءِ ڪو چوي ٿو ته ان جو انگريزي ترجمو ڪرايو، لنڊن موڪليو، شايد نوبل تائين پهچي وڃي. مائو ساري رات سوچي ٿي ڇا اها ساڳي ڪهاڻي رهندي جيڪڏهن اها انگريزيءَ ۾ ڍلجي وڃي؟ ان جا اهي لفظ جيڪي ريتيءَ وانگر آهن، جيڪڏهن نرم ۽ لسا ڪيا وڃن ته ڇا اها ساڳي ڪهاڻي هوندي؟ ۽ جيڪڏهن نه، ته پوءِ ان کي عالمي چوڻ جو ڪهڙو فائدو؟
اهو ئي اهو شگاف آهي جنهن کي "عالمي ادب” چيو ويندو آهي. هڪ ڪهاڻي جيڪا هڪ ٻوليءَ مان ٻي ٻوليءَ ۾ ڍلبي آهي ته ان مان ڪجهه ڪرندو آهي ڪڏهن هڪ لفظ، ڪڏهن هڪ تال، ڪڏهن مٽيءَ جي خوشبو. ۽ ان ڪرندڙ حصي کي ڪو به نٿو ڏسي، ڪو نٿو ڳڻي، ڪو نٿو پڇي ته هي ڪاڏي ويو؟ شايد اهو ان ئي شگاف ۾ ڪري ٿو. اولفن پالمر هڪ ڀيري چيو هو ته ترجمو هڪ خيانت آهي. پر ڪجهه ماڻهو چون ٿا ته ترجمو هڪ ضروري برائي آهي. ارونڌتي راءِ چوي ٿي ته نه، ترجمو اهو شگاف آهي جنهن مان اصل ڪهاڻيءَ جو روح نڪري ويندو آهي، ۽ ان روح کان سواءِ واري لاش کي "عالمي ادب” جو نالو ڏنو ويندو آهي.
هي ڳالهه ياد رکڻ ضروري آهي ته عالمي ادب جو شگاف صرف ٻوليءَ جو ناهي، طاقت جو آهي. اهو ان ڪري بڻبو آهي جو دنيا ۾ هڪ طاقت ويٺي آهي جيڪا فيصلو ڪري ٿي ته ڪهڙي ڪهاڻي شيسي جي شوڪيس ۾ ويندي ۽ ڪهڙي مٽيءَ ۾ ملي ويندي. چينوا اچيبي نوبل نه کٽيو، ۽ پاڻ چيائين ته شايد ان ڪري جو مون انگريزيءَ ۾ لکيو ته سهي، پر پنهنجي ماڻهن وانگر. ياشار ڪمال نوبل نه کٽيو، ۽ چيو هئائين ته منهنجا ڪردار انگريزي ڳالهائيندي ئي مري ويندا آهن. گارسيا مارڪيز کٽي ويو، پر ڪير ڄاڻي ٿو ته سندس "سنتاليھه هزار ڌيئرن” وارو اهو ڊگهو جملو اصل ۾ جادوئي حقيقت پسندي هو يا محض هڪ پوڙهي جو ياداشت سان کيڏڻ؟ ڪير به نٿو ڄاڻي، ڇاڪاڻ ته کين ترجمي ۾ پڙهيو ويو. ۽ ترجمو اهو شگاف آهي جنهن مان هميشه ڪجهه نه ڪجهه ڪرندو رهندو آهي.
ماريسن هڪ ڀيري چيو هو ته جيڪڏهن اهو ڪتاب نه ملي جيڪو پنهنجي وانگر سوچيندو هجي، ته پاڻ اهو ڪتاب لکڻو پوندو. هي جملو ان ڪري اهم آهي جو هي ياد ڏياري ٿو ته شگاف کي ڀرڻ جو هڪ ئي طريقو آهي پنهنجي اک بڻائڻ. پنهنجو پيمانو بڻائڻ. پنهنجي سمنڊ جي گهرائي پاڻ ماپڻ. ۽ جڏهن ائين ڪيو ويندو ته شايد پتو پوي ته جيڪي ڪهاڻيون ان شگاف ۾ ڪري رهيون هيون، اهي اصل ۾ اتي پوريون جي پوريون موجود آهن، بس ڪنهن ڏٺيون ناهن.
جديد فزڪس چوي ٿي ته جڏهن ڏٺو ويندو آهي ته حقيقت بدلجي ويندي آهي. ته شايد ڏسڻ شروع ڪري ڏيڻ گهرجي پنهنجي اکين سان، پنهنجي شگافن سان، پنهنجي ٽٽل ٻولين سان. ٿي سگهي ٿو ته پوءِ هڪ ڏينهن اهو شگاف ڀرجي وڃي، يا پھرين اهو مڃيو وڃي ته شگاف ئي اصل گھر آهي. ڇاڪاڻ ته ادب جو گهر ڪڏهن به مڪمل ناهي هوندو ان جي ديوارن ۾ هميشه دراڙون هونديون آهن، ۽ انهن ئي دراڙن مان روشني اندر ايندي آهي. اها ئي چانهه جي ڪپ واري ڳالهه. ٻه ڇوڪرا يونيورسٽيءَ جي لان تي ويٺا آهن. هڪ چوي ٿو ته سچ هڪ هوندو آهي، چاهي ذڙو هجي يا لهر. ٻيو چوي ٿو ته نه، سچ اهو آهي جيڪو ڏٺو وڃي، ۽ جهڙو ڏٺو وڃي ائين. پهريون پڇي ٿو ته پوءِ سامراج ڇو پنهنجو سچ سڀني تي مڙهي ٿو؟ ٻيو چوي ٿو ڇاڪاڻ ته ان وٽ سڀ کان وڏي اک آهي. پهريون چوي ٿو ته پوءِ ڇا ڪريون؟ ٻيو پنهنجي چانهه جو آخري ڍڪ پيئي ٿو ۽ چوي ٿو:
"پنهنجي اک بڻاءِ. وڏي اک. ايتري وڏي جو سامراج جي اک ان ۾ گم ٿي وڃي. ۽ پوءِ ڏس تون ڏسندين ته جيڪو شگاف هو، اهو اصل ۾ دروازو هو.”
اهو ئي عالمي ادب جو شگاف آهي. ۽ اها ئي ان جي اصل خوبصورتي ته جنهن دراڙ مان ڪهاڻيون ڪرنديون آهن، ان مان اهي ٻيهر جنم به وٺنديون آهن.
