موجوده عالمي نظام ۾ جنگ ۽ امن جو سوال رڳو نظرياتي بحث نه رهيو آهي، پر هڪ عملي ۽ سياسي حقيقت بڻجي چڪو آهي. خاص طور تي جڏهن ڳالهه آمريڪا جهڙي سپر پاور جي ٿئي ٿي، تڏهن اهو سوال وڌيڪ اهميت اختيار ڪري وڃي ٿو ته ڇا ڪا عالمي طاقت، قانون يا ادارو آمريڪا کي جنگ ڪرڻ کان روڪي سگهي ٿو يا نه؟ هن سوال جو جواب سادو ناهي، ڇو ته ان جي پويان عالمي سياست، طاقت جي توازن، قانوني ڍانچي ۽ معاشي مفادن جا گهڻ رخا عنصر شامل آهن.
ٻي عالمي جنگ کانپوءِ جڏهن عالمي برادري گڏ ٿي عالمي امن قائم ڪرڻ لاءِ هڪ ادارو قائم ڪيو، جنهن کي گڏيل قومون چيو وڃي ٿو، تڏهن اميد هئي ته هاڻي دنيا ۾ جنگن کي روڪڻ لاءِ هڪ موثر نظام موجود هوندو. گڏيل قومن جو بنيادي مقصد ئي اهو هو ته عالمي تڪرارن کي ڳالهين ذريعي حل ڪيو وڃي ۽ ڪنهن به ملڪ کي اڪيلي سر فوجي ڪارروائي ڪرڻ جي اجازت نه هجي. پر وقت گذرڻ سان گڏ اهو واضح ٿيندو ويو ته هن اداري جي حدون به آهن، خاص طور تي جڏهن ڳالهه وڏين طاقتن جي ٿئي ٿي.
گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل، جيڪا عالمي امن جي ذميوار آهي، ان ۾ پنج مستقل ميمبر آهن: آمريڪا، روس، چين، برطانيا ۽ فرانس. انهن ملڪن وٽ ويٽو پاور آهي، جنهن جو مطلب آهي ته هو ڪنهن به فيصلي کي اڪيلو ئي روڪي سگهن ٿا. اهو ئي سبب آهي جو جڏهن به آمريڪا ڪو جنگي قدم کڻڻ چاهي ٿو، ته اهو سلامتي ڪائونسل جي ڪنهن به ممڪن مخالفت کي پنهنجي ويٽو ذريعي بي اثر بڻائي سگهي ٿو. اهڙي صورتحال ۾ گڏيل قومن جو ڪردار گهڻو ڪري علامتي رهجي وڃي ٿو.
ان جي واضح مثال 2003ع ۾ عراق تي آمريڪي حملي جي صورت ۾ ملي ٿو. جڏهن آمريڪا ۽ ان جا اتحادي ملڪ عراق تي حملي لاءِ اڳتي وڌيا، تڏهن گڏيل قومن جي مڪمل منظوري موجود نه هئي. ڪيترن ملڪن هن قدم جي مخالفت ڪئي، پر ان باوجود جنگ شروع ٿي ۽ عالمي قانون جي اثرائتي هجڻ تي وڏو سوال اٿيو. ان واقعي ثابت ڪيو ته جيڪڏهن ڪو طاقتور ملڪ پنهنجي مفادن لاءِ جنگ ڪرڻ جو فيصلو ڪري، ته عالمي ادارا ان کي روڪڻ ۾ ناڪام ٿي سگهن ٿا.
هتي سوال پيدا ٿئي ٿو ته ڇا عالمي قانون واقعي ڪمزور آهي يا مسئلو ان جي عملدرآمد ۾ آهي؟ نظرياتي طور تي، بين الاقوامي قانون، خاص طور تي "يو اين چارٽر”، ڪنهن به ملڪ کي بنا جواز جنگ ڪرڻ کان روڪي ٿو. رڳو ٻه حالتون اهڙيون آهن جن ۾ جنگ کي جائز قرار ڏنو وڃي ٿو: هڪ، پنهنجي دفاع ۾؛ ۽ ٻيو، گڏيل قومن جي منظوري سان. پر عملي طور تي، طاقتور ملڪ اڪثر پنهنجي ڪارروائين کي "خود دفاع” يا "دهشتگردي خلاف جنگ” جي نالي سان جائز قرار ڏئي ڇڏين ٿا.
آمريڪا جي عالمي اثر رسوخ جو هڪ وڏو سبب ان جي فوجي طاقت سان گڏ ان جي معاشي ۽ سفارتي اثر پڻ آهي. دنيا جي وڏي معيشت هجڻ ڪري، آمريڪا ڪيترن ئي ملڪن تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو. ان سان گڏ، عالمي مالياتي ادارا جهڙوڪ آءِ ايم ايف ۽ ورلڊ بئنڪ به اڻ سڌي طرح آمريڪي پاليسين جي اثر هيٺ هوندا آهن، جنهن سبب ڪيترائي ملڪ آمريڪا جي مخالفت ڪرڻ کان لنوائين ٿا.
هڪ ٻيو اهم عنصر نيٽو جهڙا فوجي اتحاد آهن، جيڪي آمريڪا جي طاقت کي وڌيڪ وڌائين ٿا. جڏهن آمريڪا ڪنهن ڪارروائي ۾ داخل ٿئي ٿو، ته اڪثر ان جا اتحادي به ان سان گڏ هوندا آهن، جنهن سان ان جي ڪارروائي کي هڪ عالمي سهڪار جو رنگ ڏنو ويندو آهي. اهڙي صورتحال ۾ ڪنهن به ملڪ يا اداري لاءِ آمريڪا کي روڪڻ وڌيڪ مشڪل ٿي وڃي ٿو. پر ان جو مطلب اهو هرگز ناهي ته آمريڪا مڪمل طور تي بي قابو آهي. عالمي راءِ عامه، ميڊيا، ۽ انساني حقن جون تنظيمون به هڪ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. مثال طور، ويٽنام جنگ دوران آمريڪا اندر ۽ ٻاهر ٿيندڙ احتجاجن حڪومت تي وڏو دٻاءُ وڌو، جنهن جو نتيجو آخرڪار جنگ جي خاتمي جي صورت ۾ نڪتو. ان مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته عوامي دٻاءُ به هڪ طاقتور اوزار ٿي سگهي ٿو.ان کان علاوه، عالمي سياست ۾ طاقت جو توازن به آهستي آهستي تبديل ٿي رهيو آهي. چين ۽ روس جهڙا ملڪ هاڻي آمريڪا جي اڪيلي اجاراداري کي چئلينج ڪري رهيا آهن. هڪ گهڻ قطبي دنيا جي قيام سان شايد اهو ممڪن ٿي سگهي ته مستقبل ۾ ڪنهن به هڪ ملڪ لاءِ اڪيلي سر جنگ ڪرڻ ايترو آسان نه رهي.
آخر ۾ اهو چئي سگهجي ٿو ته آمريڪا کي جنگ کان روڪڻ لاءِ عالمي قانون ۽ ادارا موجود آهن، پر انهن جي اثرائتيت طاقت جي سياست سان ڳنڍيل آهي. جيستائين عالمي نظام ۾ برابري ۽ انصاف جو حقيقي نفاذ نه ٿيندو، تيستائين طاقتور ملڪن کي روڪڻ هڪ وڏو چئلينج رهندو. دنيا کي ضرورت آهي هڪ اهڙي نظام جي، جتي قانون سڀني لاءِ برابر هجي ۽ ڪنهن به ملڪ کي پنهنجي طاقت جي بنياد تي عالمي اصولن کي نظرانداز ڪرڻ جي اجازت نه هجي.اهو سوال اڃا به کليل آهي ته ڇا مستقبل ۾ دنيا اهڙي سطح تي پهچي سگهندي جتي جنگ بدران ڳالهين کي ترجيح ڏني ويندي، يا وري طاقت جي سياست ئي سڀ ڪجهه طئي ڪندي رهندي. پر هڪ ڳالهه واضع آهي ته امن جي خواهش رڳو نعرا نه، پر عملي قدم گهرندي آهي، ۽ ان لاءِ عالمي برادري کي گڏجي اڳتي وڌڻو پوندو. تنهن ڪري جنگيون روڪي سگهندڙ سڀني عالمي ڌرين کي پنهنجي پنهنجي حصي جو فوري طور تي ڪردار ادا ڪرڻ گهرجي ٻي صورت ۾ هر قسم جي تباهي ئي پلئه پوندي ان ڏس ۾ ڪوششون برابر اندروني طور هلي رهيون آهن پر افسوس ته اهي في الحال ناڪام نظر اچي رهيون آهن.
