سنڌ ۾ سماجي انضمام ۽ ثقافتي هم آهنگي لاءِ هاڻي اهو انتهائي اهم ۽ ضروري بڻجي ويو آهي ته سنڌ جي ثقافت، ٻولي، وسيلن ۽ ڊيموگرافي، خاص طور تي سنڌ جي وڏن شهرن ۽ خصوصاً ڪراچيءَ جي حوالي سان اثرائتا ۽ ڪارائتا قدم کنيا وڃن.
پاڪستان جي اسلامي جمهوريه جي آئين تحت هر شهري کي پنهنجي تاريخي ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي هٿي ڏيڻ ۽ محفوظ رکڻ جو حق حاصل آهي. ساڳئيءَ ريت سنڌ جي ماڻهن کي به ڪراچيءَ سان پنهنجي تاريخي، ثقافتي ۽ معاشي لاڳاپن کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ گهرجي. کين ڪراچي اچڻ، اتي رهائش اختيار ڪرڻ، روزگار ۽ ڪاروبار ۾ حصو وٺڻ ۽ پنهنجي ٻولي ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي مضبوط ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪرڻ گهرجي، جيڪو آخرڪار خاص طور سنڌ جي گاديءَ واري شهر ۽ مجموعي طور سنڌ ۾ سماجي هم آهنگي کي هٿي ڏيندو.
اهم روڊميپ
1زمين جي استعمال، هائوسنگ اسڪيمن ۽ شهري توسيع بابت ضابطو
حڪومت کي ملڪ جي ٻين علائقن مان ٿيندڙ غير منظم لڏپلاڻ کي ضابطي ۾ آڻڻ لاءِ نوان قانون متعارف ڪرائڻ گهرجن. اهڙي قانونسازي تحت، ملڪ جي ڪنهن ٻئي علائقي سان شناخت يا مستقل قانوني وابستگي رکندڙ ڪنهن به شهري طرفان سنڌ ۾ زمين جي خريد ۽ وڪرو کي وڌ ۾ وڌ 120 چورس گز تائين محدود ڪيو وڃي ۽ اها زمين صرف رهائشي مقصدن لاءِ استعمال ڪرڻ جي اجازت هجي.
اهڙي خريداري لاءِ انتهائي سخت ۽ جامع قانوني طريقيڪار مقرر ڪيو وڃي ۽ اها شرط رکيو وڃي ته لاڳاپيل شخص سنڌ ۾ اهڙي زمين تڏهن خريد ڪري سگهي، جڏهن هو پنهنجي اصل علائقي جي شهريت يا قانوني مستقل رهائش واري حيثيت کان دستبردار ٿي وڃي.
حڪومت کي سنڌ جي زمين، وسيلن ۽ ڊيموگرافي جي تحفظ لاءِ جديد ۽ اثرائتي قانونسازي ڪرڻ گهرجي. ان سان گڏ غير منظم هائوسنگ اسڪيمن، زرعي زمين جي غير مناسب تبديلي ۽ غير قانوني قبضي کي مؤثر طريقي سان روڪيو ۽ ضابطي هيٺ آندو وڃي، جيئن سنڌ جي زمين کي غير منظم انداز ۾ تجارتي يا رهائشي منصوبن ۾ تبديل نه ڪري سگهجي.
2سنڌ صوبائي آبادي، لڏپلاڻ ۽ شهري آبادڪاري ڊيٽابيس اٿارٽي جو قيام ۽ ڊجيٽل ڊوميسائيل ۽ پي آر سي ايم آءِ ايس نظام جو نفاذ
سنڌ ۾ ڊوميسائيل ۽ مستقل رهائش سرٽيفڪيٽ (پي آر سي) جي نظام کي مڪمل طور تي هڪ مرڪزي، ڊجيٽل ۽ شفاف مئنيجمينٽ انفارميشن سسٽم (ايم آءِ ايس) سان ڳنڍيو وڃي، جنهن جي نگراني اعليٰ سطحي صوبائي آبادي، لڏپلاڻ ۽ شهري آبادڪاري ڊيٽابيس اٿارٽي ڪري.
ڊوميسائيل ۽ پي آر سي جاري ڪرڻ لاءِ مستقل رهائش، قانوني دستاويزن، حقيقي رهائش ۽ ٻين قانوني معيارن جي سخت تصديق لازمي قرار ڏني وڃي، جيئن جعلي ڊوميسائيل ۽ پي آر سي جو خاتمو مؤثر طريقي سان ڪري سگهجي.
3ڪم ۽ تعليم لاءِ پرمٽ جو نظام
روزگار يا تعليم لاءِ سنڌ ۾ ٻين علائقن يا ملڪن مان ايندڙ ماڻهن لاءِ قانون مطابق ”ورڪ پرمٽ“ يا ”اسٽڊي پرمٽ“ جهڙو مؤثر نظام پڻ متعارف ڪرائي سگهجي ٿو.
4سنڌ صوبائي هاءِ ويز اٿارٽي جو قيام
حڪومت کي پنهنجي الڳ صوبائي هاءِ ويز اٿارٽي قائم ڪرڻ گهرجي، جيڪا صوبي اندر جديد شاهراهن، موٽر ويز، پلن، باءِ پاسن ۽ روڊن جي ٻين اهم بنيادي ڍانچن جي تعمير ۽ سار سنڀال جي ذميوار هجي.
ساڳئيءَ طرح صوبائي شاهراهن تي ضرورت ۽ بنياد مطابق ٽول پلازا قائم ڪيا وڃن ۽ ٽولن مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ جو هڪ حصو سنڌ جي ترقي ۽ روڊن جي بنيادي ڍانچي تي خرچ ڪيو وڃي.
5داخلا جي رستن، ٽريفڪ ۽ ٽرانسپورٽ جي گڏيل نگراني
سنڌ جي سمورن داخلا ۽ نڪرڻ وارن رستن تي جديد ۽ گڏيل ڊجيٽل نگراني ۽ ٽريفڪ مانيٽرنگ جو نظام قائم ڪيو وڃي، جيئن ماڻهن، سامان ۽ گاڏين جي قانوني اچ وڃ کي بهتر طريقي سان منظم ڪري سگهجي ۽ سيڪيورٽي کي يقيني بڻائي سگهجي.
6 سنڌي ٻوليءَ جو تحفظ ۽ واڌارو
- پرائمري کان ڪاليج تائين سنڌي لازمي قرار ڏيڻ
سنڌ جي سمورن سرڪاري ۽ خانگي تعليمي ادارن ۾ پرائمري سطح کان ڪاليج تائين سنڌي ٻوليءَ کي لازمي مضمون طور متعارف ڪرايو وڃي، جيئن ايندڙ نسلون سنڌي ٻولي، ادب، ثقافت ۽ تاريخ سان مضبوط طور ڳنڍيل رهن.
- لاڳاپيل سرڪاري ڀرتين ۾ سنڌي ٻوليءَ جي مهارت
سنڌ ۾ سرڪاري ملازمتن لاءِ سنڌ پبلڪ سروس ڪميشن ۽ ٻين ٽيسٽنگ ادارن، جهڙوڪ سِبا وغيره، ذريعي درخواستون جمع ڪرائيندڙ سمورن اميدوارن لاءِ لازمي ڪيو وڃي ته اهي درخواست جمع ڪرائڻ کان اڳ حلف نامو فراهم ڪن، جنهن ۾ هو سنڌي ٻولي سمجهڻ، پڙهڻ، لکڻ ۽ ڳالهائڻ جي صلاحيت جي تصديق ڪن.
جتي ضرورت هجي، اتي لاڳاپيل سرڪاري عهدن لاءِ ڀرتيءَ جي عمل دوران سنڌي ٻوليءَ جي ڄاڻ جانچڻ لاءِ مناسب ٽيسٽ يا معيار پڻ مقرر ڪيو وڃي، جيڪو قانوني ۽ ميرٽ تي ٻڌل طريقيڪار تحت هجي.
7سنڌ آرٽس اينڊ ڪلچرل ڪائونسل جو قيام
سنڌ حڪومت کي ڪراچيءَ ۾ هڪ وڏي، باوقار ۽ جديد ”سنڌ آرٽس اينڊ ڪلچرل ڪائونسل“ قائم ڪرڻ گهرجي، جنهن جون علائقائي آفيسون حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻي، شهيد بينظيرآباد ۽ ميرپورخاص جي ڊويزنل هيڊڪوارٽرن ۾ قائم ڪيون وڃن.
هي ادارو سنڌي ٻولي، ادب، موسيقي، فنون، ثقافت، تاريخ، لوڪ ورثي ۽ سنڌ جي تهذيبي سڃاڻپ جي واڌاري لاءِ هڪ جامع پليٽ فارم طور ڪم ڪري.
8سمورن بورڊن، روڊن ۽ عمارتن تي سنڌي ٻوليءَ سميت ٻولين ۾ عوامي سائن بورڊ
سمورين سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين، تعليمي ادارن، اهم سرڪاري عمارتن، شاهراهن، مک روڊن ۽ عوامي هنڌن تي ادارن ۽ هنڌن جا نالا سنڌي ٻوليءَ ۾ نمايان طور لکڻ لازمي قرار ڏنو وڃي، ان سان گڏ اردو ۽ انگريزي پڻ استعمال ڪيون وڃن، خاص طور تي انهن وڏن شهرن ۾ جتي اهڙا نالا اڳ ئي اردو ۽ انگريزيءَ ۾ لکيا وڃن ٿا، جن ۾ سنڌ جي گاديءَ وارو شهر ڪراچي پڻ شامل آهي.
اهڙي قدم سان سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري، تعليمي ۽ سماجي استعمال کي وڌيڪ هٿي ملندي.
9ڪراچيءَ ۾ متوازن سماجي، ثقافتي ۽ سياسي نمائندگي کي مضبوط ڪرڻ
سمورين ترقي پسند سياسي پارٽين، خاص طور انهن پارٽين کي جيڪي عوام جي حقن جي نمائندگيءَ جي دعويٰ ڪن ٿيون، گهرجي ته پنهنجا مرڪزي هيڊڪوارٽر ڪراچيءَ ۾ قائم ڪن، جيئن سنڌ جي گاديءَ واري شهر ۾ سياسي موجودگي، عوامي رابطي ۽ سماجي هم آهنگي جو متوازن ماحول برقرار رهي سگهي.
سنڌ جي ماڻهن کي پنهنجي ڊيموگرافي، ثقافت، ٻولي، زمين ۽ قدرتي وسيلن بابت لاتعلق نه رهڻ گهرجي. ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين وڏن شهرن ۾ تيزيءَ سان ٿيندڙ شهري توسيع، غير منظم هائوسنگ اسڪيمن، زرعي زمين جي تبديلي ۽ آباديءَ ۾ تيزيءَ سان ٿيندڙ واڌ بابت سنجيده، قانوني ۽ جمهوري بحث ۽ پاليسي سازي جي ضرورت آهي. بحريا ٽائون جهڙن وڏن هائوسنگ منصوبن مان پڻ اهو موقعو پيدا ٿئي ٿو ته مستقبل ۾ سنڌ جي زمين، وسيلن ۽ ڊيموگرافي بابت ڪهڙي پاليسي اختيار ڪرڻ گهرجي، ان تي غور ڪيو وڃي.
جيڪڏهن سنڌ جي ثقافت، ٻولي، زمين ۽ ڊيموگرافي جي تحفظ لاءِ هاڻي ٺوس، آئيني، قانوني، جمهوري ۽ پرامن قدم نه کنيا ويا ته ايندڙ نسلن لاءِ سنڌ جي تاريخي ۽ ثقافتي سڃاڻپ بابت ڪيترائي نوان چئلينج پيدا ٿي سگهن ٿا. هي ڪنهن به قوم يا برادريءَ خلاف نفرت جو پيغام نه هجڻ گهرجي، بلڪه سنڌ جي تاريخي، ثقافتي، لساني ۽ آئيني حقن جي تحفظ لاءِ سنجيده سوچ، شعور ۽ قانوني جدوجهد جي اپيل هجڻ گهرجي.
سنڌ جي بقا، امن، ثقافت، ٻولي، وسيلن ۽ ڊيموگرافي جو تحفظ هر سنڌيءَ جي گڏيل ذميواري آهي.
