سعودي عرب تي حوثين جي ميزائل ۽ ڊرون حملن مڪه دفاعي معاهدي کي هڪ اهم عملي طور فعال ڪري ڇڏيو آھي ساڳي وقت خطي جي صورتحال کي به ھڪ آزمائش آڏو آڻي بيهاري ڇڏيو آهي، ھن مسئلي پاڪستان ۽ ترڪي جيڪو سعوديه سان گڏ معاھدو ڪيو اھو معاھدو تقاضا ٿو ڪري ۽ ظاھر ڪري ٿو ته هي معاملو رڳو ٽن ملڪن جي گڏيل دفاعي واعدي تائين محدود ناهي، پر وچ اوڀر جي مستقبل جي سلامتي ۽ طاقت جي توازن سان به ڳنڍيل آهي.ڇاڪاڻ ته پاڪستان، سعودي عرب ۽ ترڪي وچ ۾ ٿيل دفاعي بندوبست کي نيٽو طرز جي گڏيل دفاعي اتحاد طور ڏٺو وڃي پيو تيئن ان جو بنيادي اصول اهو ئي بڻجي ٿو ته ڪنهن هڪ ميمبر خلاف جارحيت کي سمورن ميمبرن جي سلامتي خلاف خطرو تصور ڪيو وڃي ان پسمنظر ۾ اصل سوال اهو ناهي ته پاڪستان ۽ ترڪي سعودي عرب سان همدردي جو اظهار ڪندا يا حوثين جي حملن جي مذمت ڪندا؛ اصل سوال اهو آهي ته جيڪڏهن سعودي عرب خلاف حوثين جون فوجي ڪارروايون جاري رهن ۽ رياض گڏيل دفاعي معاهدي کي فعال ڪري، ته ڇا پاڪستان ۽ ترڪي عملي طور سعودي عرب جي دفاع لاءِ اڳتي ايندا؟بلڪل پاڪستان لاء سعودي دفاء ڪا نئين ڳالھه ناھي اڳ ۾ پاڪستاني فوجي سعودي۾ موجود آھي جنرل راحيل شريف جھڙا شاطر جنگي پلانر دماغ اتي سعودي فوجين جي تربيت ڪن ٿا. موجوده صورتحال کي ڏسندي پاڪستان ۽ ترڪي جي دفاعي شموليت جو امڪان ضرور موجود آهي، پر ان جي نوعيت ۽ دائرو صورتحال جي شدت تي منحصر هوندو. سعودي عرب تي مسلسل ميزائل ۽ ڊرون حملن جي صورت ۾ معاملو صرف سرحدي سلامتي تائين محدود نه رهندو. نجران، جازان ۽ ابها جهڙن علائقن سان گڏ فوجي ۽ اهم تنصيبات کي خطرو، جڏهن ته ڳاڙهي سمنڊ، باب المندب ۽ توانائي جي بنيادي ڍانچي سان لاڳاپيل خدشا، هن تڪرار کي هڪ وسيع علائقائي سلامتي واري مسئلي ۾ تبديل ڪري سگهن ٿا.
اهڙي صورتحال ۾ مڪه دفاعي معاهدي جي اهميت وڌيڪ وڌي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ ته گڏيل دفاع جو تصور تڏهن ئي عملي معنيٰ رکي ٿو، جڏهن ڪنهن ميمبر ملڪ کي حقيقي فوجي خطرو درپيش هجي. پاڪستان جي بچاءَ واري وزير خواجا آصف به اهو موقف ظاهر ڪري چڪا آهن ته جيڪڏهن بنا اشتعال جي جارحيت جاري رهي يا يمن جي تڪرار جا اثر سعودي عرب تائين پهچن ٿا ته معاهدو فعال ٿي سگهي ٿو. ساڳئي وقت هن ڳالھ تي زور ڏنو ويو آهي ته هي جارحاڻي اتحاد بدران گڏيل دفاع ۽ هڪ ٻئي جي مدد جو بندوبست آهي.
هي فرق انتهائي اهم آهي، ڇاڪاڻ ته سعودي عرب جي دفاع ۾ پاڪستان ۽ ترڪي جي شموليت جو لازمي مطلب اهو ناهي ته ٻئي ملڪ فوري طور يمن اندر وڏي زميني جنگ جو حصو بڻجي وڃن. گڏيل دفاع جو دائرو سعودي سرزمين جي حفاظت، هوائي نگراني، ميزائل ۽ ڊرون دفاع، انٽيليجنس تعاون، فوجي تربيت، اهم دفاعي تنصيبات جي تحفظ ۽ سامونڊي سلامتي تائين پکڙجي سگهي ٿو.
پاڪستان ۽ سعودي عرب جا لاڳاپا اڳ ئي ڊگهي عرصي کان دفاعي تعاون تي ٻڌل آهن. ٻنهي ملڪن جي فوجي ادارن وچ ۾ ويجها رابطا، گڏيل تربيت ۽ سعودي عرب ۾ پاڪستاني فوجي موجودگي اهڙو بنياد فراهم ڪن ٿا، جنهن سبب ڪنهن هنگامي صورتحال ۾ سعودي دفاع لاءِ پاڪستاني سهڪار ڪا نئين ڳالهه نه هوندي. تنهن هوندي به اسلام آباد لاءِ هڪ اهم فرق برقرار رهندو: سعودي عرب جي دفاع ۾ حصو وٺڻ ۽ يمن جي اندر جارحاڻي فوجي مهم جو حصو بڻجڻ هڪجهڙيون ڳالهيون ناهن.
پاڪستان ماضي ۾ يمن جي جنگ بابت پنهنجي حساسيت ظاهر ڪري چڪو آهي، تنهنڪري جيڪڏهن مڪه معاهدو فعال ٿئي ٿو ته اسلام آباد غالباً پنهنجي ڪردار کي واضح طور دفاعي دائري ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪندو. سعودي سرزمين، هوائي حدن ۽ اهم تنصيبات جي حفاظت، ميزائل ۽ ڊرون حملن کي روڪڻ، انٽيليجنس ۽ دفاعي تعاون جهڙا قدم ان جو فطري حصو ٿي سگهن ٿا. پر جيڪڏهن حوثين جون ڪارروايون مسلسل سعودي علائقن کي نشانو بڻائينديون رهيون ۽ رياض ان صورتحال کي پنهنجي خلاف منظم جارحيت قرار ڏئي معاهدي کي فعال ڪري ڇڏيو، ته پوءِ پاڪستان لاءِ رڳو سفارتي حمايت تائين محدود رهڻ آسان نه هوندو.
ترڪي جي شموليت به هن صورتحال کي وڌيڪ اهم بڻائي ٿي. مڪه دفاعي بندوبست جو اصل وزن ان ڳالھ ۾ آهي ته سعودي عرب جو دفاع صرف پاڪستان سان ٻہ طرفي معاملو نه رهندو، پر ترڪي به گڏيل دفاعي فريم ورڪ جو حصو هوندو. ترڪي وٽ جديد ڊرون ٽيڪنالاجي، فضائي نگراني، دفاعي صنعت ۽ علائقائي فوجي صلاحيت موجود آهي. تنهنڪري ترڪي جي شموليت سعودي عرب لاءِ رڳو اضافي فوجي طاقت نه پر هڪ اهم علائقائي طاقت جي سياسي ۽ دفاعي پشت پناهي پڻ هوندي.
هتي بنيادي سوال وري اهو ئي آهي ته جيڪڏهن حوثي سعودي خلاف مسلسل جنگي صورتحال پيدا ڪن ٿا ته پاڪستان ۽ ترڪي ڪٿي بيهندا؟ سڀ کان وڌيڪ امڪاني منظرنامو اهو آهي ته ٻنهي ملڪن جي شروعاتي شموليت سعودي عرب جي دفاع تائين محدود رهندو پر جيڪڏهن خطرو وڌي ٿو ته هوائي ۽ بحري سلامتي، انٽيليجنس، ميزائل دفاع ۽ فوجي سهڪار جو دائرو به وڌي سگهي ٿو. پر يمن اندر وڏي پيماني تي زميني جنگ ۾ سڌي شموليت هڪ الڳ ۽ وڌيڪ پيچيده فيصلو هوندو.پاڪستان لاءِ چئلينج اهو هوندو ته هڪ طرف سعودي عرب سان پنهنجي ڊگهي دفاعي ۽ اسٽريٽجڪ ڀائيواري کي برقرار رکي، ۽ ٻئي طرف پاڻ کي يمن جي هڪ ڊگهي ۽ پيچيده جنگ ۾ داخل ٿيڻ کان بچائي. ترڪي لاءِ به ساڳيو سوال موجود هوندو، پر ان جي علائقائي فوجي صلاحيت ۽ دفاعي ٽيڪنالاجي ان کي سعودي دفاع ۾ هڪ اهم ڪردار ادا ڪرڻ جي قابل بڻائي ٿي. مڪه دفاعي معاهدي جو مستقبل حوثين جي ايندڙ حملي کان وڌيڪ سعودي عرب جي ردعمل ۽ معاهدي کي فعال ڪرڻ واري فيصلي سان جڙيل آهي. جيڪڏهن رياض اهو فيصلو ڪري ٿو ته سعودي عرب خلاف مسلسل ميزائل ۽ ڊرون حملا گڏيل دفاعي ميڪانيزم کي متحرڪ ڪرڻ لاءِ ڪافي آهن، ته پوءِ پاڪستان ۽ ترڪي جي عملي شموليت جو سوال وڌيڪ سنجيده ٿي ويندو.
اصل امتحان اهو آهي ته مڪه دفاعي معاهدو رڳو هڪ سياسي ۽ دفاعي اعلان رهندو يا واقعي نيٽو طرز جي گڏيل دفاعي بندوبست جي صورت اختيار ڪندو. جيڪڏهن هڪ ميمبر تي حملو ٽنهي ميمبرن خلاف خطرو تصور ڪيو وڃي ٿو، ته پوءِ سعودي عرب تي وڌندڙ فوجي دٻاءُ پاڪستان ۽ ترڪي کي عملي دفاعي ڪردار ڏانهن وٺي وڃڻ جو امڪان رکي ٿو. اهڙي صورتحال ۾ مڪه معاهدو وچ اوڀر جي سلامتي واري ڍانچي ۽ طاقت جي توازن ۾ هڪ نئين باب جي شروعات ثابت ٿي سگهي ٿو.
