آمريڪي جارحيت آڏو بند ڪير ٻڌندو؟

آمريڪي پرڏيهي وزير مارڪو روبيو ميونخ سيڪيورٽي ڪانفرنس ۾ دنيا کي آمريڪي طريقي سان تبديل ڪرڻ جي دعويٰ ڪئي آهي۔ هن چيو ته جيڪڏهن دوست ملڪ ساٿ نه ڏين ته آمريڪا اڪيلو به اهو ڪم ڪري سگهي ٿو۔ ساڳئي وقت هن يورپ کي اهم اتحادي قرار ڏيندي اعلان ڪيو ته آمريڪا هڪ مضبوط ۽ طاقتور يورپ جو حامي آهي۔ حيرت انگيز طور هن تقرير کان پوءِ يورپي اڳواڻن بيهي تاڙيون وڄائي سندس آجيان ڪئي۔ يورپي مبصرن موجب ان جو هڪ وڏو سبب اهو هو ته گذريل سال ساڳئي ڪانفرنس ۾ آمريڪي نائب صدر يورپ کي ڪيترن مسئلن جو ذميوار قرار ڏئي سخت تنقيد ڪئي هئي۔ سندس لهجو غير سفارتي هو۔ ان جي مقابلي ۾ مارڪو روبيو نرم سفارتي انداز اختيار ڪيو ۽ گڏيل قدرن تي زور ڏنو۔ يورپي قيادت هن نرم لهجي کي ئي في الحال غنيمت سمجهي رهي آهي، ڇو ته ان سان ڳالهين جا در کليل رهن ٿا۔ پر سوال اهو آهي ته ڇا لفظن جي نرمي پاليسين جي سختي کي لڪائي سگهي ٿي؟ صدر ٽرمپ پنهنجي اقتدار جي عرصي دوران بار بار ثابت ڪيو آهي ته جن گڏيل انساني ۽ جمهوري قدرن جو حوالو ڏنو وڃي ٿو، عملي طور انهن جي پاسداري نظر نٿي اچي۔ گذريل مهيني وينزويلا تي حملي، چونڊيل صدر کي گرفتار ڪري آمريڪا آڻڻ ۽ ملڪ جي تيل تي قبضي جي اعلان، بين الاقوامي قانون جي انهن اصولن جي کلي ڀڃڪڙي آهي جن تي يورپ پاڻ فخر ڪري ٿو۔

يوڪرين جو سوال يورپ لاءِ زندگي ۽ موت جي مسئلي جي حيثيت اختيار ڪري چڪو آهي۔ روسي صدر جي حڪومت توسيع پسنداڻي ارادن کان مڪمل انڪار نٿي ڪري۔ يورپ کي خدشو آهي ته جيڪڏهن يوڪرين ۾ روس کي کليل ڇوٽ ملي ته پوءِ هو ٻين يورپي ملڪن ڏانهن به وڌي سگهي ٿو۔ ان جي ابتڙ ٽرمپ پيئوٽن جي ”عظمت ۽ دانائي“ جا ڳڻ ڳائيندي يوڪرين کي علائقائي رعايتون ڏيڻ جو مشورو ڏئي چڪو آهي۔ ان پسمنظر ۾ گرين لينڊ تي قبضي جي دعويٰ وڌيڪ ڳڻتي جوڳي بڻجي وڃي ٿي۔ گرين لينڊ ڊنمارڪ جي خودمختيار علائقي طور يورپ جو حصو آهي ۽ نيٽو اتحاد جو به اهم ڪڙو آهي۔ ان هوندي به آمريڪي انتظاميا ان تي قبضي کي ضروري قرار ڏئي رهي آهي۔ يورپي اڳواڻ شايد هن معاملي ۾ سفارتي نرم لهجي کي پيش رفت سمجهن، پر اهو به ممڪن آهي ته اها طوفان کان اڳ واري خاموشي هجي۔

صرف گرين لينڊ تائين ڳالهه محدود ناهي۔ آمريڪا خليج فارس ۾ ايران خلاف فوجي طاقت جو مظاهرو ڪري رهيو آهي ۽ تهران ۾ حڪومت جي تبديلي جي ڳالهه ٿي رهي آهي۔ ڪنهن به خودمختيار ملڪ خلاف اهڙو جارحاڻو رويو عالمي قانون ۽ خودمختياري جي اصولن جي ڀڃڪڙي آهي۔ اهڙي صورتحال ۾ ”گڏيل اقدار“ جو دعويٰ محض سفارتي جملو لڳي ٿو۔

يورپ ماضي ۾ به آمريڪا جي خوشنودي لاءِ افغانستان ۽ عراق جي جنگين ۾ ساٿ ڏنو هو، جيڪي عالمي قانونن بابت وڏن سوالن جو سبب بڻيون۔ اڄ به يورپ جي خاموشي اصولن تي سمجھوتو ۽ قيادت جي ڪمزوري ظاهر ڪري ٿي۔ جيڪڏهن عالمي نظام رڳو طاقت جي بنياد تي هليو ته پوءِ گڏيل قومن جهڙن ادارن جو ڪردار ڪيئن بچندو؟ ميونخ ۾ مارڪو روبيو گڏيل قومن کي ناڪام ادارو قرار ڏنو ۽ چيو ته جيڪڏهن اهو موثر هجي ها ته غزه ۾ جنگ بند ٿي وڃي ها۔ پر حقيقت اها آهي ته ڪيترن موقعن تي آمريڪي ويٽو پاڻ امن قدمن کي روڪيندو رهيو آهي۔ جيڪڏهن عالمي ادارن کي ڪمزور ڪري متبادل اهڙو ڍانچو ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي جنهن ۾ هڪ ملڪ بالا دست هجي، ته اهو ڊگهي عرصي تائين قبوليت حاصل نه ڪري سگهندو۔ دنيا هاڻي هڪ قطبي حڪمراني جو بار کڻڻ لاءِ تيار ناهي۔

صدر ٽرمپ ”غزه بورڊ آف پيس“ ذريعي هڪ نئون ماڊل پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، پر روس ۽ چين کان سواءِ ڪو وڏو مغربي ملڪ ان ۾ شامل ناهي ٿيو۔ پاڪستان سميت ڪجهه مسلمان ملڪن جي شموليت شايد ان مقصد لاءِ هجي ته اندر رهندي پاليسي کي توازن ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي۔ جيڪڏهن هي بورڊ غزه تي ڪنهن هڪ ڌر جي مرضي مڙهڻ جو اوزار بڻيو ته ڪيترن ملڪن لاءِ ان کان الڳ ٿيڻ کان سواءِ ڪو رستو نه رهندو۔

ساڳئي تناظر ۾ ميونخ ڪانفرنس دوران مارڪو روبيو پاڪستان جي چيف آف ڊي فينس فورسز عاصم منير سان ملاقات ڪئي۔ آءِ ايس پي آر موجب گڏيل مفادن، عالمي ۽ علائقائي حالتن ۽ دهشتگردي خلاف قدمن تي ڳالهيون ٿيون۔ بلوچستان ۽ خيبر پختونخوا ۾ دهشتگردي جي چئلينج کي نظر ۾ رکندي آمريڪي تعاون پاڪستان لاءِ اهم آهي۔ ساڳئي وقت ايران خلاف ممڪن فوجي قدم علائقائي استحڪام لاءِ خطرناڪ ٿي سگهي ٿو، تنهن ڪري پاڪستان سفارتي توازن برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي۔ ميونخ کان پوءِ فيلڊ مارشل عاصم منير ابوظهبي پهتو جتي هن گڏيل عرب امارات جي نائب حڪمران سان ملاقات ڪئي۔ ان ملاقات ۾ به علائقائي امن ۽ استحڪام تي زور ڏنو ويو۔ اهو پيغام واضح آهي ته ايران خلاف ڪنهن به جنگي مهم سان استحڪام بدران انتشار وڌي سگهي ٿو۔

ان وچ ۾ وزيراعظم  شهباز شريف واشنگٽن ۾ غزه بورڊ آف پيس جي اجلاس ۾ شرڪت لاءِ وڃي رهيو آهي۔ اهو اجلاس رڳو غزه لاءِ نه، پر ايران بابت آمريڪي حڪمت عملي لاءِ به اهم ٿي سگهي ٿو۔ جيڪڏهن طاقت جي زور تي حڪومت جي تبديلي جو ماڊل اختيار ڪيو ويو ته اهو خطي لاءِ خطرناڪ مثال بڻجي سگهي ٿو۔

اصل سوال اهو آهي ته آمريڪي جارحيت آڏو بند ڪير ٻڌندو؟ ڇا يورپ پنهنجي اصولن تي بيهندو يا سفارتي مسڪراهٽن تي اڪتفا ڪندو؟ ڇا گڏيل قومن جو نظام پنهنجي حيثيت بچائي سگهندو؟ ڇا خطي جا ملڪ گڏجي اهڙو توازن پيدا ڪري سگهندا جيڪو طاقت بدران قانون ۽ احترام تي ٻڌل هجي؟ جيڪڏهن عالمي قيادت طاقت جي نشي ۾ حدون اورانگهي ٿي ته پوءِ عالمي نظام جي تباهي ۽ وڏي جنگ جا خطرا وڌي سگهن ٿا۔ ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته ملڪن جو اتحاد طاقت جي مقابلي ۾ قانون، سفارتڪاري ۽ گڏيل احترام جي بنياد تي بند ٻڌي۔ ٻي صورت ۾ دنيا هڪ اهڙي دور ڏانهن وڌي سگهي ٿي جتي قانون بدران طاقت فيصلو ڪندي ۽ اهو هر ڪنهن لاءِ نقصانڪار هوندو۔