پاڪستان جي موجوده سياسي صورتحال هڪ اهڙي مرحلي ۾ داخل ٿي چڪي آهي، جتي سياسي اختلافن کي جمهوري عمل جو حصو سمجهندي به ان ڳالهه کان انڪار نٿو ڪري سگهجي ته وفاقي ڍانچي، صوبائي وحدتن ۽ پارلياماني نظام بابت پيدا ٿيندڙ بحث کي سنجيدگيءَ سان منهن ڏيڻ جي ضرورت آهي. خاص طور تي صوبن جي ورهاست بابت وڌندڙ سياسي بحث، جيڪڏهن جذباتي نعريبازي کان اڳتي وڌي سياسي ايجنڊا جو حصو بڻجي وڃي، ته ان جا اثر رڳو هڪ صوبي تائين محدود نه رهندا. اهڙي صورتحال ۾ سياسي قوتن جي ذميواري وڌي وڃي ٿي ته اهي ردعمل بدران ڳالهه ٻولهه ۽ آئيني رستي کي اختيار ڪن.
بلوچستان جي صورتحال کان پوءِ سنڌ ۾ صوبائي ورهاست بابت بحث هڪ ڀيرو ٻيهر قومي سياست جي ڌيان جو مرڪز بڻجي رهيو آهي. اهڙي بحث ۾ سڀ کان وڌيڪ اهم ڳالهه اها آهي ته صوبن جي انتظامي ضرورتن، وسيلن جي منصفاڻي ورڇ ۽ عوامي سهولتن بابت جائز سوالن کي سياسي مقصدن لاءِ صوبائي وحدتن کي ڪمزور ڪرڻ واري تصور کان الڳ رکيو وڃي. انتظامي سڌارا هڪ ڳالهه آهن، جڏهن ته ڪنهن صوبي جي سياسي، تاريخي ۽ آئيني حيثيت کي متاثر ڪرڻ ٻي ڳالهه آهي. ٻنهي کي هڪ ئي ترازو ۾ رکڻ سياسي طور نقصانڪار ٿي سگهي ٿو.
پاڪستان جو وفاق مختلف تاريخي، ثقافتي، لساني ۽ سياسي وحدتن جو مجموعو آهي. ان وفاق کي مضبوط ڪرڻ جو بهترين رستو اهو ناهي ته اختلافن کي دٻايو وڃي، پر اهو آهي ته انهن اختلافن کي آئيني، پارلياماني ۽ سياسي عمل ذريعي حل ڪيو وڃي. ملڪ جي هر صوبي ۾ عوام کي پنهنجي سياسي ۽ انتظامي حقن بابت خدشا ۽ اميدون آهن. انهن خدشن کي نظرانداز ڪرڻ بدران قومي سطح تي اهڙو سياسي ماحول پيدا ڪرڻ جي ضرورت آهي، جتي هر صوبي جي قيادت پاڻ کي وفاق جي اندر برابر جو حصو سمجهي. اهڙي پسمنظر ۾ هڪ جامع قومي گول ميز ڪانفرنس جي ضرورت محسوس ٿئي ٿي. اها ڪانفرنس ڪنهن هڪ جماعت جي سياسي طاقت وڌائڻ يا ڪنهن خاص ڌر کي دفاعي پوزيشن ۾ آڻڻ لاءِ نه، پر ملڪ جي سياسي قيادت کي هڪ ميز تي ويهاري انهن معاملن تي اتفاق راءِ پيدا ڪرڻ لاءِ هئڻ گهرجي، جيڪي وفاق جي استحڪام سان لاڳاپيل آهن.
اهڙي ڪانفرنس ۾ حڪومتي جماعتن سان گڏ مخالف ڌر، صوبائي سياسي پارٽيون، پارلياماني قوتون ۽ اهم آئيني ماهر به شامل ٿي سگهن ٿا. مقصد اهو هجڻ گهرجي ته ملڪ اندر سياسي مقابلي کي جمهوريت جي دائري ۾ رکندي اهڙن معاملن تي گهٽ ۾ گهٽ گڏيل اصول طئي ڪيا وڃن، جيڪي وفاق جي بنيادي ڍانچي سان لاڳاپيل آهن. ان حوالي سان ملڪ جي سينيئر سياسي قيادت کي اڳتي اچڻو پوندو. آصف علي زرداري، مولانا فضل الرحمان ۽ ميان نواز شريف جهڙين تجربيڪار قيادت وٽ سياسي بحرانن کي ڳالهين ذريعي گهٽائڻ جو ڊگهو تجربو موجود آهي. انهن اڳواڻن جون سياسي سوچون ۽ جماعتون هڪ ٻئي کان مختلف ٿي سگهن ٿيون، پر ملڪ کي درپيش بنيادي چئلينجن بابت ڳالهه ٻولهه لاءِ انهن جي گڏيل موجودگي سياسي عمل ۾ اعتماد پيدا ڪري سگهي ٿي.
صدر آصف علي زرداري جي سياسي سفر جو هڪ نمايان پاسو مفاهمت جي سياست رهيو آهي. موجوده سياسي ماحول ۾ به مفاهمتي طرزِ سياست کي استعمال ڪندي وفاق ۽ صوبن وچ ۾ اعتماد وڌائڻ لاءِ هڪ نئين سياسي ڪوشش ڪري سگهجي ٿي. صدر جي آئيني حيثيت کي نظر ۾ رکندي، جيڪڏهن هو مختلف سياسي قوتن کي مشاورت لاءِ هڪ ميز تي آڻڻ ۾ ڪردار ادا ڪن، ته اها ڪوشش سياسي نظام لاءِ هڪ مثبت قدم ثابت ٿي سگهي ٿي.
ساڳئي وقت، اها ڳالهه پڻ ذهن ۾ رکڻ گهرجي ته پاڪستان جو عالمي ڪردار اندروني سياسي استحڪام سان ڳنڍيل آهي. دنيا ۾ ڪنهن به ملڪ جي سفارتي حيثيت رڳو ان جي پرڏيهي پاليسيءَ سان نه، پر ان جي اندروني سياسي استحڪام، ادارن جي تسلسل ۽ معاشي صلاحيت سان پڻ جڙيل هوندي آهي. پاڪستان هن وقت علائقائي ۽ عالمي سطح تي ڪيترن ئي اهم سفارتي معاملن ۾ سرگرم آهي. اهڙي ماحول ۾ ملڪ اندر مسلسل سياسي ڇڪتاڻ ۽ وفاقي ڍانچي بابت غير يقيني صورتحال پاڪستان جي مجموعي تاثر کي متاثر ڪري سگهي ٿي.
مڪه معاهدي ۽ پاڪستان، سعودي عرب ۽ ترڪي جي وچ ۾ وڌندڙ سهڪار جي تناظر ۾ به پاڪستان لاءِ ضروري آهي ته اندروني طور سياسي استحڪام کي اوليت ڏئي. جيڪڏهن پاڪستان عالمي سطح تي سفارتي ۽ علائقائي معاملن ۾ وڌيڪ فعال ڪردار ادا ڪرڻ چاهي ٿو ته ان لاءِ ضروري آهي ته اندروني سياسي نظام اعتماد، تسلسل ۽ آئيني اصولن تي قائم هجي. ان پسمنظر ۾ صوبن جي ورهاست بابت بحث کي قومي سياست جي ٻين اهم مسئلن سان گڏ هڪ ذميواراڻي طريقي سان ڏسڻ گهرجي. ڪنهن به صوبي جي انتظامي مسئلن تي بحث ڪرڻ جمهوري حق آهي، پر اهڙي بحث کي سياسي دشمني، لساني ڇڪتاڻ يا ڪنهن صوبي جي عوام ۾ عدم تحفظ پيدا ڪرڻ جو ذريعو بڻائڻ کان پاسو ڪرڻ ضروري آهي. پاڪستان جي تاريخ ٻڌائي ٿي ته جڏهن سياسي اختلاف ڳالهين بدران محاذ آرائيءَ ۾ تبديل ٿيندا آهن ته انهن جا اثر گهڻو پري تائين ويندا آهن.
سنڌ سميت سمورن صوبن کي اهو اعتماد ڏيارڻ جي ضرورت آهي ته سندن آئيني حيثيت، وسيلن ۽ سياسي حقن بابت فيصلا ڪنهن بند ڪمري ۾ نه، پر پارليامينٽ ۽ آئيني طريقيڪار تحت ٿيندا. جيڪڏهن انتظامي يونٽن بابت مستقبل ۾ ڪا تجويز سامهون اچي ٿي ته ان جو فيصلو به وسيع سياسي اتفاق راءِ، عوامي رضامندي ۽ آئيني گهرجن تحت ٿيڻ گهرجي.
اصل ضرورت صوبن کي هڪ ٻئي جي مقابلي ۾ بيهارڻ جي نه، پر وفاق کي مضبوط ڪرڻ جي آهي. پاڪستان جو وفاق تڏهن مضبوط ٿيندو، جڏهن صوبن کي وفاق کان خطرو نه، پر وفاق ۾ پنهنجو محفوظ ۽ باعزت حصو محسوس ٿيندو. ان لاءِ سياسي قيادت کي هاڻي ردعمل جي سياست کان اڳتي وڌڻو پوندو. هڪ قومي مشاورتي گول ميز ڪانفرنس سڏائي سياسي، پارلياماني، آئيني ۽ وفاقي معاملن تي سنجيده مشاورت شروع ڪرڻ وقت جي اهم ضرورت آهي. اهڙي ڪانفرنس ڪنهن هڪ اڳواڻ جي قيادت ۾ هجي يا گڏيل قيادت هيٺ، اصل اهميت ان ڳالهه جي آهي ته سڀئي ڌريون پنهنجي سياسي مفادن کان مٿانهون ٿي ملڪ جي وسيع تر مفاد کي ترجيح ڏين. پاڪستان کي هن وقت نئين سياسي محاذ آرائي کان وڌيڪ سياسي مفاهمت، آئيني تسلسل ۽ ادارن جي مضبوطيءَ جي ضرورت آهي. وفاق جون وحدتون ملڪ جي ڪمزوري نه، ان جي طاقت آهن. انهن کي مضبوط ڪرڻ ئي پاڪستان جي مستقبل کي مضبوط ڪرڻ آهي.
اڄ جي سياسي قيادت جيڪڏهن گڏجي هڪ ميز تي ويهي قومي معاملن بابت گهٽ ۾ گهٽ بنيادي اتفاق راءِ پيدا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي ته اها رڳو موجوده سياسي بحران کي گهٽائڻ ۾ مدد نه ڪندي، پر ايندڙ نسلن لاءِ به هڪ وڌيڪ مستحڪم، وفاقي ۽ جمهوري پاڪستان جي بنياد مضبوط ڪري سگهي ٿي.
