دنيا جي تاريخ دراصل انسان جي پنهنجي تلاش جي تاريخ آهي. انسان آسمانن جا راز ڳوليا، ستارن جي گردش جو حساب لڳايو، ڌرتيءَ جي تهن کي کوٽيو ۽ زندگيءَ جي ارتقائي سفر سان لاڳاپيل ڪيترن ئي رازن تان پردو کنيو؛ پر هڪ سوال اڄ به پنهنجي سموري شدت سان انسان جي سامهون بيٺو آهي: آخر انسان پاڻ ڇا آهي؟هي سوال رڳو انسان جي جسم، دماغ يا حياتياتي بناوت سان لاڳاپيل ناهي، پر سندس ان اندروني دنيا سان واسطو رکي ٿو، جتي محبت ۽ نفرت، خير ۽ شر، ايثار ۽ خودغرضي، تعمير ۽ تخريب هڪ ئي وقت موجود نظر اچن ٿا.ساڳيو انسان، جيڪو محبت ڪري ٿو، قرباني ڏئي ٿو، رحم ڪري ٿو ۽ ٻين جي ڏک کي پنهنجو ڏک سمجهي ٿو، اهو ئي ڪڏهن نفرت، تشدد، ظلم، جنگ ۽ تباهيءَ جو سرچشمو پڻ بڻجي وڃي ٿو. آخر انسان جي وجود ۾ نيڪي ۽ بديءَ جي اها ڪشمڪش ڇو آهي؟
چارلس ڊارون جي نظريۂ ارتقا زندگيءَ جي مختلف صورتن جي ظهور ۽ انهن جي باهمي رشتن کي سمجهڻ لاءِ سائنس کي هڪ بنيادي فڪري بنياد فراهم ڪيو. قدرتي چونڊ جي تصور ذريعي اهو سمجهڻ ممڪن ٿيو ته ڌرتيءَ تي زندگيءَ جون مختلف صورتون ڪيئن وجود ۾ آيون ۽ وقت سان گڏ ڪيئن تبديل ٿينديون رهيون. پر انساني فطرت جو بنيادي سوال ان هوندي به حل طلب رهيو.آخر اهو ڪهڙو ارتقائي سفر هو، جنهن انسان کي اهڙو پيچيده وجود بڻايو، جنهن ۾ نيڪيءَ جي روشني به آهي ۽ تباهيءَ جو اونداهو پاسو به؟ جيڪو محبت جي ٻولي سمجهي ٿو، پر نفرت جي باهه پڻ ڀڙڪائي سگهي ٿو؛ جيڪو امن جا خواب ڏسي ٿو، پر جنگون به برپا ڪري ٿو؟
آسٽريليا جي حياتيات جي ماهر، ليکڪ ۽ مفڪر جيريمن گريفٿ پنهنجي فڪري زندگيءَ ۾ انهيءَ بنيادي سوال کي مرڪزي حيثيت ڏني. گريفٿ ۱ ڊسمبر ۱۹۴۵ع تي نيو سائوٿ ويلز، آسٽريليا ۾ پيدا ٿيو ۽ سڊني يونيورسٽيءَ مان زوالوجي ۾ بي ايس سي جي ڊگري حاصل ڪيائين. سندس شروعاتي علمي دلچسپي حياتيات ۽ جانورن جي دنيا سان لاڳاپيل هئي، پر اڳتي هلي سندس توجهه انساني فطرت جي ان پيچيده مسئلي ڏانهن منتقل ٿي وئي، جنهن کيس سڄي زندگي متاثر ڪيو: انسان جي اندر خير ۽ شر جون متضاد قوتون هڪ ئي وقت ڇو موجود آهن؟
۱۹۸۳ع ۾ گريفٿ هڪ فڪري تحريڪ جو بنياد رکيو، جيڪا اڳتي هلي ورلڊ ٽرانسفارميشن موومينٽ جي نالي سان سڃاتي وئي ۽ بعد ۾ فڪس دي ورلڊ جي نالي سان انساني حالت بابت سندس فڪر کي هٿي ڏيڻ واري عالمي غيرمنافعي بخش تحريڪ طور سامهون آئي. سندس فڪري ڪوششن جو مرڪز اهو سوال رهيو ته انسان کي پنهنجي موجوده نفسياتي ۽ سماجي حالت تائين پهچائڻ ۾ ارتقا جو ڪهڙو ڪردار رهيو آهي.گريفٿ جو خيال آهي ته انسان کي محض هڪ ناقص، خودغرض يا فطرتاً خراب مخلوق سمجهڻ سان انساني وجود جي مڪمل تصوير سامهون نٿي اچي. سندس نظر ۾ انساني روين کي سمجهڻ لاءِ انسان جي ارتقائي تاريخ ۽ ذهني تشڪيل کي گڏجي ڏسڻ ضروري آهي. هتي هڪ بنيادي سوال اڀري ٿو: جيڪڏهن انسان بنيادي طور خراب آهي، ته پوءِ سندس اندر محبت، شفقت، انصاف، ايثار ۽ ٻين لاءِ قرباني ڏيڻ جي غيرمعمولي صلاحيت ڪٿان آئي؟ ۽ جيڪڏهن انسان بنيادي طور خير جو حامل آهي، ته پوءِ جارحيت، خودغرضي، حسد ۽ تباهيءَ وارا رويا سندس اندر ڇو موجود آهن؟
گريفٿ جي پيش ڪيل تشريح موجب، هن تضاد کي انساني فطرت جي سطحي تشريح بدران سندس ڊگهي ارتقائي سفر جي روشنيءَ ۾ ڏسڻ گهرجي. سندس فڪر ۾ اهو امڪان پيش ڪيو ويو آهي ته انساني ارتقا جي ڪنهن مرحلي تي شعوري ۽ اخلاقي قوتن ۽ جبلتي خواهشن جي وچ ۾ هڪ بنيادي ٽڪراءُ پيدا ٿيو، جنهن وقت سان گڏ انساني ذهن جي گهري ڪشمڪش کي جنم ڏنو. اهو تصور انساني فطرت کي رڳو ڏوهه ۽ ملامت جي نظر سان ڏسڻ بدران، ان کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. جيڪڏهن انسان پنهنجي ڪمزورين، خوفن ۽ تباهيءَ وارن روين جي پاڙن کي سمجهي سگهي، ته شايد هو پاڻ کان نفرت ڪرڻ بدران پاڻ کي سنوارڻ ڏانهن وڌي سگهي. احساسِ جرم، خودملامت ۽ پنهنجي وجود کان بيزاريءَ جي بار کان نجات، انساني نفسيات جي نئين تعمير لاءِ هڪ اهم قدم بڻجي سگهي ٿي.
هن نقطه نظر جي اهميت ان ڪري به آهي، جو اهو انسان کي هميشه لاءِ مجرم قرار ڏيڻ بدران، کيس سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. انسان پنهنجي تاريخ جو اسير ضرور آهي، پر لازمي طور ان جو قيدي ناهي. پنهنجي فطرت ۽ باطن کي سمجهڻ جو عمل کيس پنهنجي روين تي نئين سر غور ڪرڻ ۽ پنهنجي مستقبل جي سمت طئي ڪرڻ جي صلاحيت ڏئي سگهي ٿو. پر هتي احتياط به ضروري آهي. گريفٿ جو تصور هڪ مخصوص فڪري ۽ ارتقائي تشريح آهي؛ ان کي انساني فطرت بابت آخري سائنسي سچ سمجهڻ بدران، سائنسي تحقيق، موجود شواهد ۽ ماهرن جي تنقيدي راءِ جي روشنيءَ ۾ پرکڻ گهرجي. انساني فطرت هڪ انتهائي پيچيده موضوع آهي، جنهن کي سمجهڻ لاءِ ارتقائي حياتيات سان گڏ نفسيات، نيوروسائنس، سماجيات ۽ انساني روين بابت ٻين شعبن جي تحقيق کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.
تنهن هوندي به، گريفٿ جي فڪر ۾ هڪ اهم انساني سوال ضرور موجود آهي: ڇا انسان پنهنجي موجوده حالت کان اڳتي وڌي سگهي ٿو؟ ۽ هتان ئي دنيا جي حقيقي اصلاح جو سوال جنم وٺي ٿو. دنيا جون خرابيون رڳو قانون تبديل ڪرڻ، سياسي نظام بدلائڻ، معاشي پاليسيون ٺاهڻ يا جديد ٽيڪنالاجي ايجاد ڪرڻ سان ختم نٿيون ڪري سگهجن. اهي سڀ وسيلا پنهنجي جاءِ تي اهم آهن، پر دنيا آخرڪار انسان ئي جي هٿن سان ٺهي ٿي. جيڪڏهن انسان جي اندر خوف، نفرت، خودغرضي ۽ باهمي ٽڪراءَ جا بنيادي سبب موجود رهن، ته ٻاهريون تبديليون دائمي امن جي ضمانت نٿيون بڻجي سگهن. شايد دنيا کي بدلائڻ جو رستو دنيا کان ٻاهر نه، انسان جي اندر مان گذري ٿو.
جيڪڏهن انسان پنهنجي فطرت، پنهنجي تاريخ، پنهنجي ڪمزورين ۽ پنهنجي خوبين کي نئين شعور سان سمجهي وٺي، ته هو پاڻ سان به هڪ نئون تعلق قائم ڪري سگهي ٿو ۽ ٻين سان به. اهو شعور نفرت جي جاءِ تي همدردي، ٽڪراءَ جي جاءِ تي مفاهمت ۽ تباهيءَ جي جاءِ تي تعمير جو رستو کولي سگهي ٿو.
جيريمن گريفٿ جي مشهور تصنيف The Human Conition ۾ انساني حالت جي انهيءَ بنيادي مسئلي کي تفصيل سان بحث هيٺ آندو ويو آهي. سندس فڪر جو بنيادي دعويٰ اهو آهي ته انسان جي موجوده ذهني ڪشمڪش کي سندس ارتقائي تاريخ کان الڳ ڪري سمجهڻ ممڪن ناهي. سندس نظر ۾ انسان جي اندر موجود تضادن کي سمجهڻ لاءِ اهو ڏسڻ ضروري آهي ته شعور، جبلت ۽ اخلاقي احساس انساني ارتقا ۾ ڪهڙي نموني هڪ ٻئي سان جڙيا.
هن سوچ سان اتفاق ڪرڻ يا اختلاف رکڻ الڳ ڳالهه آهي، پر انسان جي بنيادي سوال کي نظرانداز نٿو ڪري سگهجي. انسان کي سمجهڻ کان سواءِ انسان جي دنيا کي سمجهڻ ممڪن ناهي. شايد اسان جي تهذيب جو ايندڙ وڏو سفر به اهو ئي هجيٻاهرين دنيا جي تسخير کان اڳتي وڌي، پنهنجي باطن جي فهم ڏانهن سفر. اسان سمنڊ پار ڪيا، جبل سر ڪيا، خلا جي وسعتن ۾ قدم رکيا ۽ ڪائنات جي ڏورانهن ڪنڊن تائين پنهنجي نظر پهچائي؛ پر هاڻي شايد وقت اچي ويو آهي ته انسان پنهنجي نظر پاڻ ڏانهن به ڦيرائي ۽ ان سوال کي منهن ڏئي، جنهن کان هو صدين کان پاسو ڪندو رهيو آهي: اسان هڪ ٻئي لاءِ مصيبت ڇو بڻجون ٿا، جڏهن ته اسان جي اندر هڪ ٻئي لاءِ محبت جي ايتري وڏي صلاحيت به موجود آهي؟d
ممڪن آهي ته انهيءَ سوال جي جواب ۾ انساني مستقبل جي هڪ نئين سمت لڪل هجي. دنيا کي درست ڪرڻ جي شروعات شايد دنيا کي بدلائڻ سان نه، پر انسان کي سمجهڻ سان ٿئي ٿي ۽ جڏهن انسان پنهنجي اندر جاري انهيءَ قديم ڪشمڪش کي سمجهڻ شروع ڪندو، ته شايد اهو ڏينهن به اچي، جڏهن نيڪي ۽ بديءَ جي وچ ۾ صدين کان جاري جنگ رڳو هڪ معمو نه رهي، پر انساني شعور جي هڪ سمجهڻ جهڙي داستان بڻجي وڃي شايد اهو ئي اهو هنڌ آهي، جتان انسان پنهنجي ابدي ڪشمڪش جي جواب ڏانهن پهريون قدم کڻي ٿو.
