تاريخ جا ورق ٻڌائين ٿا تـ ٽي لک سال اڳ پنهنجو وجود مڃائيندڙ ھومو سيپيئنس کان بـ اڳ هومو ايريڪٽس يا نيئنڊرٿال واري زماني ۾ وٽن ڪنهن قدر تعاون ۽ گروھي ذميواري وارو شعور ھجڻ جي باوجود ڪمزور تي غلبي حاصل ڪرڻ، طاقت جي زور تي ٻين جو شڪار کسڻ وغيره جھڙا رجحان انتھائي سگھاري شڪل ۾ موجود ھُئا، جيڪي وقت سان گڏ نـ صرف وڌيڪ مضبوط ٿيا بلڪـ جديد طور طريقن، اٽڪلن، ذريعن ۽ ھٿيارن سان انهن رجحانن جو دائرو پڻ وسيع ٿيندو ويو. قبيلن جي جڙڻ کان پوءِ طاقتور قبيلن پاران ڪمزور قبيلن تي حملا ڪري کين غلام بنائڻ ۽ سندن وسيلن تي قبضا ڪرڻ ۽ پوءِ سگھارن ملڪن پاران ڪمزور ملڪن ۽ سندن وسيلن تي قبضن جي قصن سان تاريخ جا ورق ڀريا پيا آھن. پر جيئن جيئن انساني شعور ترقي ڪندو ويو ۽ جديد سماجي اڏاوت سان گڏ قانون ۽ قاعدن جون حد بنديون مقرر ٿيڻ شروع ٿيون تـ قبضاگير سگھارين قوتن پنهنجا قبضا برقرار رکڻ لاءِ پنهنجا طور طريقا پڻ تبديل ڪيا ۽ اھڙن ادارن کي جنم ڏنو جيڪي ظاھري طور تـ انصاف تي ٻڌل لڳن پر نتيجا سندن منشا موجب ڏين. بيوروڪريسي يا ڪامورا شاھي بـ ان جي ھڪ شڪل آھي.
بيوروڪريسي سرڪاري انتظامي نظام کي چئبو آهي، جنهن ۾ مستقل سرڪاري آفيسر ۽ ملازم قانون، ضابطن ۽ پاليسين مطابق ملڪ جا انتظامي ڪم هلائيندا آهن. حڪومتون تبديل ٿينديون رهن ٿيون، پر بيوروڪريسي عام طور مستقل رهندي آهي ۽ رياست جي روزاني انتظام کي جاري رکندي آهي، بلڪـ ايئن چئجي تـ حاڪم ۽ غالب ڌريون پنهنجو ڪاروھنوار ھلائڻ ۽ رياستي نظام کي ڪنٽرول ۾ رکڻ لاءِ پنهنجا نمائندا مقرر ڪنديون آھن ۽ اھڙن نمائندن جي مقرري لاءِ پبلڪ سروس ڪميشن جھڙن ادارن کي جوڙيو ويو تـ جيئن ڪامورن جي ڀرتي کي شفافيت جو نالو ڏئي سگھجي. پبلڪ سروس ڪميشن ڪنهن به ملڪ جي سرڪاري ڀرتي واري نظام جو هڪ اهم ادارو هوندو آهي. ان جو بنيادي مقصد اهو ٻڌايو ويو آھي تـ سرڪاري نوڪرين لاءِ قابل، ايماندار ۽ اهل اميدوارن کي شفاف، ميرٽ تي ٻڌل ۽ برابري واري طريقي سان چونڊيو وڃي. جيڪڏهن اهو نظام پنهنجي اصل مقصد مطابق ڪم ڪري ٿو ته رياستي ادارا مضبوط ٿين ٿا، عوام جو اعتماد وڌي ٿو ۽ نوجوانن کي پنهنجي محنت جو مناسب سلو ملي ٿو. پر جڏهن ڀرتين بابت ڪرپشن، بي ضابطگين، دير، سياسي اثر رسوخ يا شفافيت جي کوٽ جا الزام سامهون اچن ٿا، تڏهن سڀ کان وڌيڪ متاثر نوجوان ٿين ٿا، جيڪي سالن جي محنت، وقت ۽ مالي وسيلا مقابلي جي امتحانن تي خرچ ڪندا آهن.
گذريل ٻن ڏهاڪن دوران پاڪستان سميت ڪيترن ئي ملڪن ۾ نوجوانن مختلف پبلڪ سروس ڪميشنن يا ڀرتي ڪندڙ ادارن بابت خدشن تي آواز اٿاريو آهي. انهن تحريڪن جو بنيادي مقصد ڪنهن اداري کي ڪمزور ڪرڻ نه، پر ڀرتي جي عمل کي وڌيڪ شفاف، منصفاڻو ۽ قابل اعتماد بڻائڻ رهيو آهي. جمهوريت ۾ پرامن ۽ قانوني انداز سان پنهنجا مطالبا پيش ڪرڻ هر شهري جو حق آهي، ۽ نوجوانن جو اهو ڪردار سماجي احتساب جو هڪ اهم حصو پڻ آهي. نوجوانن جي جدوجهد جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. ڪيترن اميدوارن کي امتحانن ۾ غير معمولي دير، نتيجن جي اعلان ۾ تاخير، پيپر ليڪ ٿيڻ جا الزام، انٽرويو جي شفافيت بابت سوال يا ڀرتي واري عمل جي غير واضح ضابطن بابت خدشا هوندا آهن. اهڙين حالتن ۾ نوجوان گڏجي احتجاج، پريس ڪانفرنسون، قانوني درخواستون، سوشل ميڊيا مهم يا پرامن ريليون ڪندا آهن ته جيئن ذميوار ادارا انهن معاملن جي جاچ ڪن ۽ ضروري سڌارا آڻين.
ان سلسلي ۾ ويجھي ماضي ۾ پاڪستان سميت دنيا جي مختلف ملڪن جھڙوڪ ڀارت، بنگلاديش، سريلنڪا، نيپال، نائيجيريا، ڪينيا، يوگنڊا، ڏکڻ آفريڪا، زمبابوي، گھانا، فلپائن، انڊونيشيا ۽ ميڪسيڪو ۾ پبلڪ سروس ڪميشن جي ڪرپشن خلاف عوامي سطح تي شديد احتجاج ٿيندا رھيا آھن ۽ رپورٽ مطابق انهن ملڪن جي ادارن پاران ڪيل ڀرتين ۾ سڀ کان وڌيڪ قابض، حڪمران ۽ سرمائيدار طبقي ڪرپشن ذريعي فائدو حاصل ڪيو ھو. اھڙي ريت سنڌ ۾ بـ سنڌ پبلڪ سروس ڪيمشن خلاف 2003 کان 2008 دوران مختلف ڀرتين ۾ دير ۽ نتيجن تي اعتراض، 2013 کان 2015 دوران مختلف کاتن جي ڀرتين ۾ شفافيت بابت سوال، 2016 کان 2018 دورانCombined Competitive Examination (CCE) جي نتيجن ۽ ميرٽ تي اعتراض، 2019 کان 2021 دوران مختلف پوسٽن جي ڀرتين ۾ دير ۽ امتحاني شيڊول بابت احتجاج، 2022 کان 2024 دورانCCE ۽ ٻين امتحانن بابت پيپر ليڪ ٿيڻ، نتيجن ۽ شفافيت جا الزام، 2025 کان 2026 دوران CCE-2025 جي شيڊول ۾ تبديلين، چيئرمين جي مقرري بابت تڪرار ۽ ٻين انتظامي معاملن تي اعتراض سميت مختلف معاملن تي متاثر نوجوانن پاران احتجاج ڪرڻ سان گڏ عدالتن سان پُڻ رجوع ڪيو ويو ۽ ھينئر بـ حيدرآباد جي ٿڌي سڙڪ تي سنڌ پبلڪ سروس ڪيمشن جي نئين محل نما عمارت جي سامھون متاثر اميدوارن پاران ميرٽ جي بحالي واري جدوجھد جي سري ھيٺ احتجاج ھلندڙ آھي. سندن مطالبو رڳو ميرٽ جي بحالي ۽ اداري مان ڪرپشن جو خاتمو آھي پر حڪومت توڙي الزام ھيٺ آيل ادارو احتجاج ڪندڙ نوجوانن سان ڳالھائڻ لاءِ تيار ناھي. ان حقيقت کان انڪار نٿو ڪري سگھجي تـ جديد دور ۾ سوشل ميڊيا نوجوانن لاءِ هڪ اهم ذريعو بڻجي چڪي آهي. فيس بڪ، ايڪس، انسٽاگرام ۽ ٻين پليٽ فارمن ذريعي اميدوار پنهنجا تجربا، خدشا ۽ مطالبا وڏي تعداد ۾ ماڻهن تائين پهچائين ٿا. ان سان ڪيترائي مسئلا قومي سطح تي بحث جو موضوع بڻجن ٿا. اھا الڳ ڳالھ آھي تـ دنيا جي مختلف ملڪن ۾ نوجوانن جي اهڙين تحريڪن جا نتيجا هڪجهڙا نه رهيا آهن. ڪجهه هنڌن تي آزاد جاچ ڪميٽيون ٺهيون، امتحاني نظام ۾ ٽيڪنالاجي جو استعمال وڌايو ويو، پيپر سيڪيورٽي بهتر ڪئي وئي ۽ نتيجن جي شفافيت لاءِ نوان طريقا اختيار ڪيا ويا.
ٻئي طرف ڪجهه ملڪن ۾ احتجاج ڪندڙ نوجوانن کي قانوني ڪارروائين يا ٻين مشڪلاتن کي به منهن ڏيڻو پيو. پرامن ۽ قانوني جدوجهد هميشه وڌيڪ اثرائتي سمجهي ويندي آهي. جڏهن نوجوان پنهنجا مطالبا دليلن، ثبوتن ۽ قانوني ذريعن سان پيش ڪن ٿا ته انهن جي ڳالهه کي سنجيدگي سان ٻڌو وڃڻ گھرجي.. شفاف ڀرتي وارو نظام صرف اميدوارن جي مفاد ۾ نه هوندو آهي، پر سڄي سماج جي فائدي ۾ هوندو آهي. جڏهن سرڪاري ادارن ۾ اهل ۽ قابل ماڻهو ڀرتي ٿين ٿا ته عوامي خدمتن جو معيار بهتر ٿئي ٿو، ڪرپشن جا امڪان گهٽجن ٿا ۽ رياست تي عوام جو اعتماد وڌي ٿو. ان جي ابتڙ جيڪڏهن ميرٽ تي سوال اٿن ٿا ته نوجوانن ۾ مايوسي، بي روزگاري ۽ ذهني دٻاءُ وڌي سگهي ٿو، جيڪو سماجي ۽ معاشي ترقي تي به اثر انداز ٿئي ٿو. سنڌ پبلڪ سروس ڪميشنن ۽ ٻين ڀرتي ڪندڙ ادارن لاءِ پڻ ضروري آهي ته هو پنهنجي نظام کي وقت سان گڏ جديد بڻائين. آن لائن درخواستن جو شفاف نظام، امتحاني عمل جي ڊجيٽل نگراني، نتيجن جي بروقت اشاعت، واضح چونڊ معيار، شڪايتن جي آزاد جاچ ۽ باقاعده آڊٽ جهڙا قدم عوامي اعتماد کي مضبوط ڪري سگهن ٿا.
جديد ٽيڪنالاجي جي استعمال سان ڪيترين بي ضابطگين جا امڪان گهٽائي سگهجن ٿا.سو اهو چئي سگهجي ٿو ته سنڌ پبلڪ سروس ڪميشنن جي شفافيت بابت نوجوانن جي جدوجهد صرف نوڪرين تائين محدود مسئلو نه آهي، پر اها سٺي حڪمراني، ميرٽ، قانون جي بالادستي ۽ عوامي اعتماد سان به ڳنڍيل آهي. نوجوان ڪنهن به معاشري جو مستقبل هوندا آهن، ۽ جيڪڏهن انهن کي يقين هجي ته سندن محنت جو فيصلو صرف قابليت ۽ ميرٽ تي ٿيندو، ته هو وڌيڪ محنت، اعتماد ۽ اميد سان ملڪ جي ترقي ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا. تنهن ڪري ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته هڪ پاسي نوجوان پنهنجا مطالبا سدائين پرامن، ذميواراڻي ۽ قانوني انداز ۾ پيش ڪن ۽ ٻئي پاسي ڀرتي ڪندڙ ادارا مڪمل شفافيت، احتساب ۽ بروقت سڌارن ذريعي عوام جو اعتماد مضبوط ڪن. اهڙي گڏيل ڪوشش سان ئي اهڙو نظام قائم ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ هر اميدوار کي يقين هجي ته سندس مستقبل جو فيصلو سفارش يا اثر رسوخ نه پر صرف سندس قابليت، ايمانداري ۽ محنت ڪندي.
