اسرائيل طرفان شام ۾ ڪيل هڪ تازي هوائي حملي وچ اوڀر ۾ جاري ڇڪتاڻ کي هڪ اهڙي خطرناڪ موڙ تي پهچائي ڇڏيو، جتي ڪجهه لمحن لاءِ اسرائيل ۽ ترڪي وچ ۾ سڌي فوجي ٽڪراءَ جو خدشو پيدا ٿي ويو.
حيرت جوڳي ڳالهه آهي ته صورتحال جي سنگيني جو اندازو نه رڳو خطي جي اڪثر ڌرين کي وقت سر ٿي سگهيو، پر آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ جي انتظاميا به هن امڪاني بحران جي شدت کان اڳواٽ آگاهه نظر نه آئي.
ٽرمپ جي خاص نمائندي ۽ شام لاءِ آمريڪي سفير ٽام بارڪ موجب، هن واقعي جي شروعات اسرائيل کي مليل اهڙي انٽيليجنس سان ٿي، جنهن ۾ خدشو ظاهر ڪيو ويو هو ته ترڪي شام جي هڪ فوجي اڏي تي پنهنجا فوجي اثاثا منتقل ڪرڻ جي تياري ڪري رهيو آهي.
واشنگٽن ان اطلاع جي پاڻ جاچ ڪئي ۽ تصديق ڪئي ته ترڪي اهڙو ڪو قدم نه کڻي رهيو هو، جنهن کانپوءِ ان خدشي بابت لاڳاپيل ڌرين کي آگاهه ڪيو ويو ۽ معاملي کي سفارتي ذريعن وسيلي حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
صورتحال ان حد تائين سفارتي رابطن ۾ داخل ٿي چڪي هئي جو شام جي پرڏيهي وزير ۽ اسرائيلي ڳجهي اداري موساد جي سربراهه وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻن ڪلاڪن تائين بيڪ چينل رابطو پڻ ٿيو، جنهن مان اهو تاثر پيدا ٿيو ته معاملو ڳالهين ذريعي قابو ۾ رکيو پيو وڃي ۽ ڪنهن وڏي فوجي ڪارروائي جو امڪان ٽري ويو آهي.
پر ان کانپوءِ صورتحال اوچتو خطرناڪ رخ اختيار ڪري ورتو، ڇاڪاڻ ته اسرائيلي جنگي جهاز ظاهر ٿيا ۽ اسرائيل شام جي هڪ فوجي اڏي جي رن ويز کي نشانو بڻايو، جڏهن ته نه واشنگٽن کي ان ڪارروائي بابت اڳواٽ آگاهه ڪيو ويو ۽ نه ئي ترڪي کي حملي جو اطلاع ڏنو ويو.
اهو ئي اهو لمحو هو، جڏهن واقعو شام تي اسرائيل جي هڪ ٻئي هوائي حملي کان اڳتي وڌي اهڙي امڪاني بحران ۾ تبديل ٿي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اسرائيل ۽ ترڪي سڌي فوجي ٽڪراءَ جي ويجهو پهچي سگهن پيا.
ترڪي اسرائيلي جهازن کي پنهنجي هوائي حدن يا شام ڏانهن وڌندي ڏٺو، پر ڇاڪاڻ ته ان کي انهن جهازن جي اصل مقصد ۽ هدف بابت واضح ڄاڻ نه هئي، تنهن ڪري ترڪ فوج آڏو اهو خدشو پيدا ٿيو ته شايد کيس پنهنجا جنگي جهاز به ڪارروائي لاءِ فضا ۾ موڪلڻا پون.
جيڪڏهن ائين ٿئي ها ته صورتحال انتهائي تيزي سان سڌي فوجي محاذ ۾ تبديل ٿي سگهي پئي، ڇاڪاڻ ته هڪ طرف اسرائيل هو ۽ ٻي طرف ترڪي، جيڪو نه رڳو آمريڪا جو اهم علائقائي ساٿي آهي، پر نيٽو جو ميمبر پڻ آهي.
اهڙي ريت هڪ اهڙو ٽڪراءُ جنم وٺي سگهي پيو، جنهن ۾ آمريڪا جا ٻه اهم علائقائي ساٿي هڪ ٻئي خلاف فوجي ڪارروائي جي پوزيشن ۾ اچي وڃن ها، جڏهن ته واشنگٽن لاءِ ٻنهي ڌرين وچ ۾ توازن برقرار رکڻ هڪ انتهائي پيچيده سفارتي بحران بڻجي وڃي ها.
جڏهن ٽام بارڪ کان پڇيو ويو ته اسرائيل ايترو وڏو خطرو ڇو کنيو ۽ اهڙي ڪارروائي ڇو ڪئي، جنهن سان ترڪي سان سڌي ٽڪراءَ جو امڪان پيدا ٿي سگهي پيو؟ ته هن ان جا ٻه امڪاني سبب بيان ڪيا.
سندس چوڻ هو ته پهريون امڪاني سبب اهو ٿي سگهي ٿو ته موساد، اسرائيلي فوج ۽ اسرائيلي وزيراعظم بنيامين نيتن ياهو جي آفيس وچ ۾ رابطن ۽ ڄاڻ جي منتقلي ۾ انتهائي سنگين ۽ تباهه ڪندڙ غلطي ٿي هجي، جنهن جي نتيجي ۾ اهڙو فوجي فيصلو ڪيو ويو، جنهن جي وسيع تر علائقائي اثرن جو اندازو نه لڳايو ويو.
ٻي ۽ وڌيڪ خطرناڪ تشريح اها هئي ته اسرائيل ڄاڻي واڻي ترڪن کي ڪنهن ردعمل تي مجبور ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هجي.
بارڪ جي لفظن ۾ امڪان اهو به هو ته اسرائيلين ترڪن کي ڄاڻي واڻي هڪ ڄار ۾ ڦاسائڻ جي ڪوشش ڪئي هجي.
جيڪڏهن ان ٻئي امڪان کي درست مڃيو وڃي ته شام ۾ ٿيل حملو رڳو هڪ محدود فوجي ڪارروائي نه، پر اسرائيل ۽ ترڪي وچ ۾ شام جي مستقبل، هوائي حدن ۽ خطي ۾ طاقت جي توازن تي جاري هڪ وڏي اسٽريٽجڪ مقابلي جو حصو قرار ڏئي سگهجي ٿو.
هن سڄي معاملي جي پسمنظر ۾ هڪ ٻي وڌيڪ اهم علائقائي ڇڪتاڻ موجود آهي.
ٽام بارڪ موجب، اسرائيل چاهي ٿو ته شام اهڙي فوجي نظام ۽ هٿيارن کان پاڪ رهي، جيڪي مستقبل ۾ اسرائيل جي ايران خلاف فوجي ڪارروائي جي صلاحيت کي محدود ڪري سگهن.
هن چيو ته شام جي هوائي حدون اسرائيل کي ايران تائين هڪ قسم جي سڌي ۽ صاف رسائي فراهم ڪن ٿيون، تنهن ڪري اسرائيل لاءِ اهو انتهائي اهم آهي ته شام ۾ اهڙي فوجي طاقت قائم نه ٿئي، جيڪا سندس ايران خلاف ڪارروائين ۾ رنڊڪ بڻجي سگهي.
ٻئي پاسي ترڪي نئين شام جي تعمير، سلامتي ۽ سياسي مستقبل ۾ هوريان هوريان وڌيڪ مضبوط فوجي ۽ سياسي ڪردار اختيار ڪري رهيو آهي.
اهو ئي ڪارڻ آهي ته شام ۾ ترڪي جو وڌندڙ اثر رسوخ اسرائيل لاءِ رڳو سياسي مسئلو نه، پر هڪ اسٽريٽجڪ چئلينج پڻ بڻجي سگهي ٿو.
ترڪي اهڙي نئين شام جي جوڙجڪ ۾ پنهنجو ڪردار وڌائڻ چاهي ٿو، جيڪا ان جي سياسي ۽ سلامتي مفادن موجب هجي، جڏهن ته اسرائيل جي بنيادي ترجيح اها آهي ته شام ڪڏهن به اهڙي طاقت نه بڻجي، جيڪا اسرائيل جي ايران خلاف ڪارروائين يا خطي ۾ ان جي فوجي آزادي کي محدود ڪري.
هن پسمنظر ۾ شام تي ٿيل اسرائيلي حملو حقيقت ۾ ان وسيع تر ڇڪتاڻ جي هڪ جھلڪ ڏيکاري ٿو، جيڪا بشار الاسد کانپوءِ واري وچ اوڀر ۾ اڀري رهي آهي.
هڪ طرف ترڪي نئين شامي رياست جي تعمير، سلامتي ۽ سياسي رخ تي اثرانداز ٿيڻ چاهي ٿو، جڏهن ته ٻي طرف اسرائيل اهو يقيني بڻائڻ چاهي ٿو ته شام ان جي فوجي چرپر ۽ خاص طور تي ايران خلاف امڪاني ڪارروائين جي رستي ۾ رڪاوٽ نه بڻجي.
ڪجهه انتهائي خطرناڪ لمحن لاءِ ائين محسوس ٿيو ته ٻنهي طاقتن جا اهي متضاد مفاد شام جي آسمان تي سڌي ريت هڪ ٻئي جي سامهون اچي ويا آهن.
هن واقعي جي اصل اهميت به اها ئي آهي ته جيڪڏهن مستقبل ۾ شام ۾ ترڪي جي فوجي موجودگي ۽ اسرائيل جون هوائي ڪارروائيون اهڙي طرح وڌنديون رهيون ته ڪنهن به غلط فهمي، ناقص رابطي يا اوچتي فوجي فيصلي جي نتيجي ۾ ٻنهي ملڪن وچ ۾ اهڙو ٽڪراءُ پيدا ٿي سگهي ٿو، جنهن کي بعد ۾ سفارتي ذريعن سان روڪڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي ويندو.
موجوده واقعو ان ڳالهه جو اشارو پڻ آهي ته بشار الاسد کانپوءِ شام هاڻي رڳو شام جو اندروني مسئلو نه رهيو آهي، پر اهو ترڪي، اسرائيل، ايران، آمريڪا ۽ ٻين علائقائي طاقتن وچ ۾ هڪ وڏي اسٽريٽجڪ مقابلي جو مرڪز بڻجي رهيو آهي.
اڄ جيڪڏهن سفارتي رابطن ۽ آخري لمحي جي احتياط ڪنهن وڏي ٽڪراءَ کي روڪي ورتو آهي ته ضروري ناهي ته ايندڙ ڀيري به ائين ئي ٿئي، ڇاڪاڻ ته جڏهن مختلف طاقتون هڪ ئي هوائي ۽ جاگرافيائي ميدان ۾ متضاد فوجي مقصدن سان موجود هجن ته هڪ ننڍڙي غلط فهمي به هڪ وڏي علائقائي بحران جي شروعات بڻجي سگهي ٿي.
